Ong dú chi Tetragonula nhận ra được bằng mắt thường qua ba dấu: con ong đen hoặc nâu đen, nhỏ chừng nửa hạt gạo, cánh xếp lại dài quá cuối bụng; cửa tổ là một ống nhựa ngắn màu nâu sẫm hoặc chỉ là lỗ nhỏ có viền nhựa dính; bên trong là bánh ấp ở giữa với chùm bình mật, bình phấn nhỏ xung quanh. Nhận ra chi thì dễ, gọi đúng tên loài trong chi thì khó.
Có một sai lầm hay gặp: thấy con ong đen nhỏ nào bay quanh hoa cũng gọi là Tetragonula. Ngoài vườn còn nhiều côn trùng đen nhỏ khác, kể cả ong đơn độc và ruồi. Và ngay cả khi đúng là Tetragonula, nhiều người lại khẳng định luôn tên loài theo một tấm ảnh trên mạng, điều mà các nhà phân loại cũng không dám làm.
Bài này đi từng bước: nhìn con ong, nhìn cửa tổ, nhìn bên trong, rồi giải thích vì sao trong chi Tetragonula có nhiều loài "sinh đôi" khó tách.
Tetragonula là nhóm ong như thế nào?
Tetragonula là một chi, tức là một nhóm lớn gồm nhiều loài ong không ngòi gần nhau, phân bố rộng khắp Nam Á, Đông Nam Á, New Guinea và châu Úc. Ở Việt Nam đây là nhóm ong dú gặp nhiều nhất, cả trong vườn nhà lẫn trong rừng. Phần lớn đàn bà con đang nuôi trong hộp gỗ thuộc nhóm này.
Vì sao chúng phổ biến? Lý do nằm ở sự dễ tính. Tetragonula chấp nhận hốc tổ nhỏ, từ khe tường hẹp, ống nước, tới hốc cây nhỏ. Đàn không cần không gian lớn, nên sống được cả trong khu dân cư đông đúc. Chúng ăn được nhiều loại hoa nhỏ, kể cả hoa cỏ dại ven đường, nên ít khi thiếu nguồn thức ăn hoàn toàn.
Cái giá của sự nhỏ bé là lượng mật. Bình mật của Tetragonula nhỏ, mỗi đàn tích được ít. Người nuôi quen ong mật lần đầu lấy mật ong dú thường bất ngờ vì cả hộp chỉ được chừng một chén. Đó không phải đàn kém, đó là bản chất của nhóm ong thân nhỏ.
Tính khí Tetragonula nhìn chung hiền. Mở hộp tay không, ong bò lên tay, có khi rúc vào tóc, nhưng hiếm khi cắn dữ. Đây là lý do nhiều trại dạy học chọn nhóm này cho học viên mới tập mở hộp.
Nhìn con ong: những dấu hiệu nhận diện Tetragonula
Cỡ thân. Chừng nửa hạt gạo, đặt cạnh đầu que diêm thì nhỏ hơn rõ rệt. Ước lượng bằng mắt dễ sai, nên luôn so với một vật quen.
Màu thân. Đen hoặc nâu đen, ít ánh kim. Một số đàn có chân hoặc mặt hơi sáng màu hơn, nhưng tổng thể vẫn tối.
Cánh dài quá đuôi. Khi đậu, hai đôi cánh xếp lên lưng và thò ra quá cuối bụng. Ruồi nhỏ thì cánh xoè sang hai bên, khác hẳn.
Đầu cánh hơi trắng đục. Ở nhiều đàn, phần cuối cánh trông nhạt hơn khi soi ngược nắng. Không phải đàn nào cũng rõ, đừng dùng làm dấu duy nhất.
Giỏ phấn ở chân sau. Ong thợ đi kiếm ăn về mang hai viên phấn ở đốt chân sau dẹt và rộng. Ruồi không có giỏ phấn.
Râu gập khúc. Râu ong có một khúc gập như cái khuỷu tay. Ruồi có râu rất ngắn, gần như không thấy.
Bụng ngắn, gọn. Bụng ong thợ Tetragonula không dài thon như ong bắp cày, không có eo thắt nhỏ rõ.
Ong non nhạt màu. Ong mới nở có màu nâu nhạt, bò chậm trong tổ. Đừng thấy con nhạt màu mà tưởng đàn lẫn loài khác.
Ong đực trông gần giống ong thợ. Ong đực không có giỏ phấn, mắt hơi to hơn. Hay tụ thành đám trước cửa tổ vào mùa đàn sinh sản.
Ong chúa khác hẳn. Ong chúa đã đẻ có bụng phồng to, màu vàng nâu, nằm sâu trong tổ. Bà con hiếm khi thấy nếu không mở hộp.
Cách bay. Bay nhanh, thấp, đường thẳng vào cửa tổ. Không lượn đứng trên không lâu như ruồi giả ong.
Nhìn cửa tổ và bên trong tổ
Ống cửa ngắn. Nhiều đàn có ống nhựa dài vài đốt ngón tay hoặc ngắn hơn, nâu sẫm, mép dính tay. Có đàn không làm ống, chỉ viền nhựa quanh lỗ.
Nhựa dính quanh cửa. Ong bôi những giọt nhựa cây quanh cửa để bẫy kiến. Chạm vào thấy dính như keo, có mùi nhựa thơm.
Ong gác ở miệng cửa. Nhìn kỹ thấy vài con đứng yên ở miệng ống, quay đầu ra ngoài. Đó là ong gác, kiểm tra mùi từng con bay về.
Cửa thay đổi theo thời gian. Cùng một đàn, ống cửa có thể dài ra, ngắn lại, đổi màu theo mùa nhựa. Đừng dùng một tấm ảnh cửa tổ duy nhất để kết luận.
Lớp vỏ bọc quanh tổ. Mở hộp thấy những tấm sáp mỏng nhiều lớp bao quanh bánh ấp. Lớp này giúp giữ ấm và giữ ẩm.
Bánh ấp ở giữa. Tuỳ loài, ô ấp có thể xếp thành đĩa chồng tầng, xoắn ốc, hoặc chụm thành cụm như chùm nho. Ở nhiều đàn Tetragonula châu Á, kiểu chụm cụm hay gặp.
Bình mật, bình phấn nhỏ. Bình tròn cỡ hạt đậu đến hạt bắp, xếp thành chùm sát nhau. Bình phấn thường nằm gần bánh ấp hơn bình mật.
Màu sáp sẫm. Sáp đen của Tetragonula thường nâu sẫm đến gần đen, do trộn nhiều nhựa cây. Màu đậm nhạt tuỳ nguồn nhựa quanh vùng.
Mùi trong tổ. Thơm nhựa, hơi chua men. Mùi hôi thối hay mùi chua gắt là dấu hiệu tổ có vấn đề, không phải đặc điểm loài.
Không có bánh lục giác. Thấy bánh lục giác là tổ ong mật, không phải Tetragonula. Đây là cách loại trừ nhanh nhất.
Đàn khoẻ thì kín đáo. Đàn mạnh có lớp vỏ bọc dày, ít khe hở, ong dồn ra bít ngay chỗ hở khi mở hộp.
Vì sao trong chi Tetragonula rất khó gọi đúng tên loài?
Trong chi Tetragonula có nhiều loài mà nhìn bằng mắt thường gần như không phân biệt được. Các nhà phân loại gọi đó là nhóm loài phức hợp, tức là một cụm loài "sinh đôi" giống nhau ở bề ngoài nhưng khác nhau ở những chi tiết rất nhỏ hoặc ở gen. Muốn tách phải đo lông, đo tỉ lệ đầu, đo gân cánh dưới kính hiển vi, có khi phải phân tích ADN.
Đây là chỗ nhiều trang mạng và người bán đàn giống làm sai. Họ đưa một tấm ảnh rồi gắn tên loài cụ thể như thể chắc chắn. Thực ra từ một tấm ảnh điện thoại, ngay cả người nghiên cứu ong cũng chỉ dám nói tới mức chi. Bà con gặp những khẳng định kiểu đó nên hiểu là phỏng đoán.
Điều may là với người nuôi, sự khác nhau giữa các loài Tetragonula gần nhau thường không làm thay đổi lớn cách chăm. Cỡ hộp, cách mở, cách lấy mật cho nhóm này khá giống nhau. Chỗ cần để ý là quan sát chính đàn mình: đàn ưa hộp rộng hay hẹp, xây bánh ấp kiểu gì, cửa tổ ra sao, rồi điều chỉnh theo.
Khi nào thật sự cần tên loài? Khi muốn trao đổi giống giữa các vùng, khi tham gia khảo sát, hay khi chọn lọc đàn lâu dài. Lúc đó cách đúng là lấy mẫu ong bảo quản cẩn thận rồi nhờ người có chuyên môn xem, phần này có bài riêng.
Nuôi Tetragonula cần hiểu mấy điều nền nào?
Thứ nhất, Tetragonula là ong của không gian nhỏ. Cho đàn nhỏ vào hộp quá rộng, đàn khó giữ ấm, khó canh giữ, dễ bị ruồi và kiến lấn vào. Nhiều người làm hộp to "cho ong có chỗ phát triển" rồi thấy đàn suy. Hộp vừa phải, nâng tầng dần khi đàn lớn, an toàn hơn.
Thứ hai, đường bay của chúng ngắn. Nguồn hoa phải ở gần, trong vòng vài trăm mét. Vườn có cây nở rải rác quanh năm, có cỏ dại ven bờ, có cây cho nhựa, sẽ nuôi Tetragonula tốt hơn một vườn đơn canh nở rộ một lần rồi trơ trụi.
Thứ ba, đàn sống bằng nhựa cây gần như ngang với bằng hoa. Nhựa dùng xây cửa, trộn sáp, bịt khe, bẫy kiến. Quanh trại nên có những cây hay chảy nhựa. Khi bà con thấy ong bám vào vết thương trên thân cây, đó là ong đang lấy nhựa chứ không phải phá cây.
Thứ tư, mọi thao tác nên chậm và ít. Đàn Tetragonula cần thời gian để bít lại chỗ hở sau mỗi lần mở hộp. Mở xem quá thường xuyên làm đàn tốn sức sửa tổ thay vì đi kiếm ăn. Những điều này nghe đơn giản, nhưng tự tay mở một hộp có người hướng dẫn bên cạnh sẽ giúp nhớ lâu hơn đọc mười bài.
Câu hỏi thường gặp
Ong dú Tetragonula có chích không?
Không. Ngòi đã thoái hoá nên không chích được. Khi bị quấy, ong rúc vào tóc, bò vào tai mũi hoặc cắn nhẹ, gây nhột hoặc hơi rát nhưng không sưng như bị ong mật đốt.
Đàn Tetragonula có bao nhiêu con ong?
Tuỳ loài và tuỳ đàn, thường từ vài nghìn đến cả chục nghìn con ở đàn mạnh. Đàn mới tách hay đàn bị phá thì ít hơn nhiều, cần thời gian dài để gây lại.
Ong đen nhỏ làm tổ trong tường nhà có phải Tetragonula không?
Rất có thể, vì đây là nhóm hay chọn khe tường. Để chắc hơn, xem cửa tổ có ống nhựa hoặc viền nhựa dính không, và con ong có cánh dài quá đuôi, có giỏ phấn không.
Có thể biết tên loài Tetragonula qua ảnh chụp không?
Thường chỉ biết tới mức chi. Nhiều loài trong chi giống nhau tới mức phải soi kính hiển vi hoặc phân tích gen. Ảnh rõ nét kèm vật so cỡ và ảnh cửa tổ giúp người có chuyên môn đoán gần hơn, nhưng vẫn khó khẳng định.
Tetragonula có sống được ở vùng lạnh không?
Chịu được mùa đông của miền Bắc và vùng cao nguyên nếu tổ được che chắn, nhưng đàn hoạt động chậm lại khi trời lạnh. Lạnh kéo dài hoặc gió lùa trực tiếp vào hộp làm đàn suy yếu.
Vì sao cửa tổ Tetragonula lúc có ống lúc không?
Ống cửa do ong xây và sửa liên tục tuỳ mùa, tuỳ nguồn nhựa và tuỳ mối nguy quanh tổ. Có đàn làm ống dài khi kiến quấy nhiều, có đàn để cửa trơn. Đừng coi hình dạng ống là dấu hiệu cố định của loài.
