Phần lớn ong dú nhỏ kiếm ăn trong vòng vài trăm mét quanh tổ, hiếm khi bay xa quá một cây số. Ong càng nhỏ, tầm bay càng ngắn. Điều đó có nghĩa là một bụi hoa ngay trong vườn có giá trị với ong dú hơn cả cánh đồng hoa cách đó hai cây số.
Một bác nông dân mới nuôi kể: nhà bác ở sát rừng cao su, tưởng ong sẽ "ăn" cả rừng, nhưng đàn cứ èo uột. Lý do nằm ngay ở tầm bay. Ong dú không phải ong mật, chúng không đi xa được để gom hoa trên một vùng rộng. Hiểu điều này thì việc chọn chỗ đặt hộp và trồng cây quanh trại sẽ khác hẳn.
Vì sao ong dú không bay xa
Tầm bay của một con ong gắn với kích thước cơ thể. Ong to có cơ bay lớn, mang được nhiều nhiên liệu, bay xa được. Ong dú thường nhỏ hơn ong mật nhiều, có loài chỉ nhỉnh hơn con kiến, nên mỗi chuyến bay tốn sức hơn so với cỡ người, và chúng không thể đi quá xa rồi mang mật về một cách có lợi.
Vì vậy, phần lớn ong dú kiếm ăn ở những nguồn hoa gần nhất. Với các loài nhỏ ta hay nuôi, khu vực làm việc chính thường chỉ trong bán kính vài trăm mét. Khi hoa gần cạn, ong có thể bay xa hơn, nhưng quãng bay càng dài thì lượng mật mang về càng ít đi so với công sức bỏ ra.
Cũng có những loài ong không ngòi to hơn, như nhóm Melipona ở châu Mỹ hay một vài loài lớn ở Đông Nam Á, có tầm bay xa hơn hẳn. Nhưng với đa số người nuôi ong dú ở Việt Nam, cứ nghĩ trong đầu một vòng tròn vài trăm mét quanh hộp: những gì nằm trong vòng đó mới thật sự nuôi đàn.
Các con số cụ thể về tầm bay thay đổi theo loài và theo nơi, và chưa có nhiều đo đạc cho từng loài ở Việt Nam. Thay vì nhớ một con số, người nuôi nên tự quan sát: đi một vòng quanh hộp, xem ong đậu ở những bụi hoa nào, xa nhất bao nhiêu bước. Đó là bản đồ thức ăn thật của đàn mình.
Ong dú tìm và chọn hoa như thế nào
Nhớ đường bằng hình ảnh. Ong ghi nhớ cây, bụi, hướng nắng quanh tổ và quanh nguồn hoa. Lần sau bay thẳng tới, không phải tìm lại.
Theo mùi mẫu mật trong tổ. Nếm mật đồng đội mang về, ong biết loại hoa nào đang có và đi tìm đúng mùi đó.
Sà xuống chỗ có đồng loại. Thấy ong khác đang đậu ở bụi hoa nào, ong cũng ghé theo. Hoa trồng thành đám dễ được phát hiện hơn.
Ưa hoa nhỏ, mở sẵn. Ong dú nhỏ và lưỡi ngắn, hợp với hoa nhỏ, cánh mở, mật nằm nông. Hoa ống sâu thường khó với tới.
Lấy cả phấn ở hoa ít mật. Nhiều loại cỏ dại, cây lúa, ngô có phấn nhiều mà ít mật. Ong dú vẫn tới gom phấn cho ấu trùng.
Trung thành với một loại hoa trong chuyến. Một con ong thường lấy cùng một loại hoa trong một chuyến bay. Nhờ vậy ong thụ phấn hiệu quả cho cây đó.
Đi sớm khi hoa nhiều mật. Nhiều loại hoa tiết mật mạnh buổi sáng. Ong dú ra cửa đông nhất từ sáng tới gần trưa.
Ngưng bay khi trời xấu. Mưa, gió lớn, trời lạnh làm ong ít ra. Mùa mưa dầm kéo dài, đàn sống chủ yếu nhờ bình mật dự trữ.
Tránh nắng gắt. Giữa trưa nắng nóng, ong ra ít hơn. Hoa ở chỗ có bóng râm nhẹ đôi khi được ong thăm nhiều hơn.
Lấy nước gần tổ. Ong cần nước vào ngày nóng. Một vũng nước sạch, nông gần trại giúp ong đỡ phải bay xa.
Gom nhựa ở cây quen. Ong đi lấy nhựa cũng đi theo đường quen, tới cùng những cây có vết thương chảy nhựa ngày này qua ngày khác.
Từ tầm bay suy ra cách chọn chỗ đặt hộp
Quay lại chuyện bác nông dân sát rừng cao su. Cao su có thể có mật ở một thời điểm, nhưng nếu xung quanh hộp vài trăm mét chỉ toàn cao su, ngoài mùa đó đàn gần như không có gì. Ong dú cần hoa quanh năm, không cần một mùa thật nhiều rồi thôi. Một khu vườn tạp có nhiều loại cây nở nối tiếp nhau thường nuôi đàn tốt hơn.
Khi chọn chỗ đặt hộp, hãy đứng ở vị trí đó và nhìn quanh trong bán kính chừng vài trăm bước chân. Có bao nhiêu loại cây ra hoa? Chúng nở vào những tháng nào? Có tháng nào hoàn toàn trống không? Nếu có, mình cần trồng thêm cây nở vào tháng đó hoặc chuẩn bị cho ăn.
Ngoài hoa, hãy nhìn cả những mối nguy trong cùng bán kính: vườn hàng xóm hay phun thuốc, ruộng phun thuốc diệt cỏ, đường lớn nhiều bụi khói. Vì ong dú ít khi bay xa, chúng gần như không có lựa chọn tránh né khi nguồn hoa duy nhất gần tổ bị phun thuốc.
Cũng vì tầm bay ngắn mà ong dú rất hợp để thụ phấn cho vườn cây ăn trái. Đặt hộp ngay trong vườn, ong làm việc tập trung trên cây của mình thay vì bay đi nơi khác. Nhưng cái lợi đó đi kèm trách nhiệm: phun thuốc trong vườn phải đọc nhãn kỹ, chọn giờ ong không bay, và tuân thủ thời gian cách ly.
Trồng cây và giữ hoa quanh hộp
Giữ cỏ dại có hoa ở bờ vườn. Nhiều loại cỏ dại nở hoa nhỏ quanh năm, là nguồn phấn quý. Không cần làm sạch trơn mọi bờ cỏ.
Trồng cây nở nối tiếp. Chọn vài loại cây nở vào các tháng khác nhau để đàn không bị đói giữa các mùa.
Trồng thành đám, không rải rác. Một đám hoa lớn dễ được ong phát hiện và khai thác hơn vài cây lẻ tẻ.
Ưu tiên cây ngay cạnh hộp. Cây trong vòng vài chục mét là nguồn tốt nhất, ong tốn ít sức nhất.
Không quên cây cho phấn. Phấn nuôi ấu trùng. Vườn chỉ có cây nhiều mật mà ít phấn thì đàn vẫn khó lớn.
Giữ cây cho nhựa. Một vài cây có nhựa gần trại giúp ong đỡ phải bay xa để lấy vật liệu.
Hỏi hàng xóm lịch phun thuốc. Trong bán kính ong bay, biết trước ngày phun để đóng cửa hộp hoặc che chắn khi cần.
Không đặt hộp sát ruộng phun thường xuyên. Dời hộp vào sâu trong vườn hoặc ra xa ruộng, có hàng cây chắn ở giữa.
Ghi lịch hoa trong vùng. Ghi tháng nào cây gì nở quanh trại. Sau một năm mình có lịch hoa riêng, quý hơn mọi tài liệu chung.
Không đặt quá nhiều hộp một chỗ. Nhiều hộp trong cùng một bán kính nhỏ thì tranh nhau hoa. Trại lớn nên chia thành nhiều điểm đặt.
Xem ong đậu ở đâu. Đi một vòng buổi sáng, ghi những cây có ong dú đậu. Đó là danh sách cây đáng giữ và trồng thêm.
Ong dú và ong mật khác nhau thế nào khi đi kiếm ăn
Ong mật bay xa, có thể khai thác cả một vùng rộng, và dồn sức vào những nguồn hoa lớn như rừng tràm, vườn nhãn đang nở rộ. Chúng có điệu múa chỉ đường, nên một nguồn tốt ở xa được cả đàn biết rất nhanh. Vì vậy người nuôi ong mật hay chở thùng đi theo mùa hoa.
Ong dú thì khác. Chúng giống những người buôn bán nhỏ ở chợ quê: không đi xa, không ôm hàng lớn, nhưng tận dụng mọi thứ quanh nhà, từ bông cỏ dại nhỏ xíu tới chút phấn trên cây ngô. Đàn sống nhờ sự đều đặn chứ không nhờ những mùa bội thu.
Đó là lý do lượng mật một hộp ong dú làm ra ít hơn hẳn một thùng ong mật, và cũng là lý do không nên so năng suất giữa hai loài. Ong dú không được "thiết kế" để làm nhiều mật. Chúng được thiết kế để sống bền ở một chỗ, trong một khu vườn đa dạng.
Với người nuôi, điều này có nghĩa là đầu tư vào vườn quanh hộp đáng hơn đầu tư vào việc chở hộp đi. Mỗi bụi hoa trồng thêm gần trại là một phần thức ăn chắc chắn cho đàn, năm này qua năm khác.
Câu hỏi thường gặp
Ong dú có bay qua sông, qua đường lớn không?
Ong có thể bay qua nếu bên kia có nguồn hoa trong tầm bay. Nhưng gió mạnh trên mặt sông hay xe cộ trên đường lớn làm hao hụt ong, nên tốt nhất có nguồn hoa ngay cùng phía với hộp.
Dời hộp ong dú bao xa thì ong không bay về chỗ cũ?
Nếu dời ra khỏi tầm bay quen của ong, thường là vài cây số, ong sẽ phải làm quen chỗ mới. Dời gần trong vòng vài trăm mét thì ong già dễ bay về chỗ cũ và lạc, nên phải dời từng chút hoặc dời xa hẳn rồi đưa về sau.
Một vườn trái cây nên đặt bao nhiêu hộp ong dú?
Không có con số chung, vì phụ thuộc diện tích, loại cây, độ mạnh của đàn và nguồn hoa ngoài mùa. Cách thực tế là bắt đầu với vài hộp, quan sát đàn qua một năm rồi mới tăng dần.
Ong dú có hút mật hoa sầu riêng, cà phê không?
Ong dú đi thăm nhiều loại cây trồng có hoa, trong đó có những cây ăn trái và cây công nghiệp phổ biến. Mức độ ong ghé thăm và góp phần thụ phấn khác nhau theo cây, theo giờ hoa nở, nên quan sát tại vườn mình là chính xác nhất.
Ong dú kiếm ăn vào mùa mưa thế nào?
Ong tranh thủ ra vào những lúc tạnh mưa. Mưa dầm kéo dài, đàn sống chủ yếu nhờ bình mật và phấn dự trữ, nên không nên lấy mật ngay trước mùa mưa.
