Ong dú thụ phấn cho cây rừng bằng một việc rất bình thường: đi kiếm mật và phấn. Mỗi lần con ong bò trên một bông hoa, hạt phấn bám vào lông thân, rồi rơi xuống nhụy của bông kế tiếp cùng loài. Lặp lại hàng trăm chuyến mỗi ngày, quanh năm, ngay quanh cái hốc cây nơi đàn sống, ong dú trở thành một trong những người đưa phấn bền bỉ nhất của rừng nhiệt đới.
Đứng dưới một gốc cây rừng đang trổ hoa vào buổi sáng nắng, bà con sẽ nghe tiếng vo ve rất khẽ. Nhìn kỹ mới thấy hàng chục con ong đen nhỏ cỡ hạt tấm bò khắp các chùm hoa trắng li ti. Chúng không đốt ai, không ồn ào, nên ít người để ý. Bài này giải thích chúng làm việc đó như thế nào, vì sao cây rừng cần đúng kiểu ong nhỏ như vậy, và ong dú có giới hạn gì.
Một chuyến kiếm ăn mang phấn đi như thế nào?
Thân ong dú phủ một lớp lông mịn, nhìn bằng mắt thường gần như không thấy. Khi ong chui vào giữa bông hoa để hút mật, nhị hoa chạm vào lưng và bụng nó, để lại những hạt phấn li ti. Ong có thói quen chải lông bằng chân, gom phấn dồn về một chỗ lõm ở chân sau gọi là giỏ phấn. Đó là cục phấn màu vàng, cam hay trắng ngà mà bà con hay thấy ở chân con ong bay về tổ.
Nhưng ong không bao giờ chải sạch được hết. Vẫn còn phấn dính rải rác khắp người. Khi ong sang bông hoa tiếp theo, một ít phấn ấy chạm vào đầu nhụy. Chỉ cần vài hạt đúng loài rơi đúng chỗ, bông hoa đã có thể đậu quả. Nghĩa là phần phấn ong mang về tổ để làm thức ăn không giúp gì cho cây, phần phấn sót lại trên lông mới là phần thụ phấn.
Điều quan trọng là con ong phải đi tiếp sang hoa cùng loài. Phấn cây sấu rơi lên nhụy cây trâm thì vô ích. May là ong dú, cũng như nhiều loài ong khác, có thói quen trung thành với một loại hoa trong một khoảng thời gian: hôm nay chùm hoa nào đang nhiều mật thì đa số ong cứ quay lại đúng loại đó cho tới khi hoa cạn. Thói quen này vừa giúp ong đỡ phải học lại cách lấy mật, vừa giúp cây nhận đúng phấn.
Một đàn ong dú khoẻ có thể có vài nghìn con, trong đó một phần là ong già chuyên đi kiếm ăn. Mỗi con đi nhiều chuyến trong ngày, mỗi chuyến ghé nhiều bông. Nhân lên, một đàn đặt cạnh một cây đang trổ hoa có thể chạm vào rất nhiều bông hoa trong một buổi sáng. Không ai đếm hộ được con số chính xác cho từng cây, nhưng nhìn vào lượng ong tấp nập trên tán là thấy được sức làm việc của cả đàn.
Vì sao cây rừng nhiệt đới cần những con ong nhỏ?
Rừng nhiệt đới có một đặc điểm mà người làm vườn ít để ý: rất nhiều loài cây, nhưng mỗi loài lại mọc thưa. Đi một đoạn mới gặp lại một cây cùng loại. Nhiều loài cây rừng ra hoa nhỏ, màu trắng, vàng nhạt hay xanh nhạt, mọc thành chùm dày, nở rải rác nhiều ngày. Kiểu hoa đó không cần một con chim hút mật to xác. Nó cần một lực lượng đông, nhỏ, chịu khó ghé từng bông.
Ong dú vừa vặn với vai đó. Thân nhỏ nên chui được vào những bông hoa nông, hoa li ti mà ong to đậu không vừa. Đàn sống lâu năm trong một hốc cây, không bỏ đi theo mùa, nên lúc nào cũng có mặt. Khi mùa hoa của cây này qua, ong chuyển sang cây khác vừa nở, nhờ vậy cả những cây ra hoa lẻ tẻ trái mùa cũng có người ghé.
Ong dú cũng không có mùa nghỉ dài như ong ở xứ lạnh. Ở miền Nam nước mình, đàn đi làm gần như quanh năm, chỉ chậm lại những ngày mưa dầm hoặc mùa thiếu hoa. Với cây rừng, điều đó có nghĩa là bông hoa nở vào tháng nào cũng có cơ hội gặp ong.
Nói thẳng cả chỗ yếu: ong dú bay gần hơn nhiều so với ong mật. Với những loài cây mọc cách nhau rất xa, ong dú thường chỉ đi trong một tán hoặc giữa vài cây sát nhau. Phấn khi đó phần lớn là phấn của chính cây đó. Có loài cây chịu được, có loài cây cần phấn từ cây khác mới đậu quả tốt. Những cây cần chuyền phấn xa như vậy phải nhờ thêm các loài ong to, dơi, chim hay bướm. Ong dú không làm hết mọi việc, nó là một mắt xích trong cả mạng lưới.
Ong dú hay ghé kiểu hoa nào, bỏ qua kiểu hoa nào?
Hoa nhỏ, nông, mở rộng miệng. Đây là kiểu hoa hợp nhất. Ong dú lưỡi ngắn nên chỉ lấy được mật nằm gần bề mặt.
Hoa mọc thành chùm dày. Một chùm có hàng chục, hàng trăm bông, ong bò từ bông này sang bông kia không cần bay, tiết kiệm sức và chuyền phấn rất đều.
Hoa màu trắng, vàng nhạt, xanh nhạt. Phần lớn hoa rừng ong dú ghé có màu nhạt, thường kèm mùi thơm nhẹ. Màu sặc sỡ không phải điều kiện bắt buộc.
Hoa nở ban ngày, nhất là buổi sáng. Ong dú đi làm khi trời ấm và sáng. Hoa nở về đêm thường là phần việc của dơi và bướm đêm.
Hoa có nhiều phấn. Ong dú cần phấn để nuôi ấu trùng, nên kể cả hoa ít mật mà nhiều phấn, ong vẫn ghé đều.
Hoa dây leo và cây bụi tầng dưới. Không chỉ cây cổ thụ, ong dú còn đi khắp tầng thấp của rừng, nơi có nhiều cây nhỏ ra hoa quanh năm.
Hoa ống dài và sâu. Ong dú gần như bó tay. Mật nằm dưới đáy ống quá xa so với lưỡi của nó.
Hoa to, cánh dày, cần lực để mở. Kiểu hoa phải dùng sức đè hay chui mạnh mới mở thì cần ong to như ong bầu.
Hoa cần rung mới nhả phấn. Một số hoa giữ phấn trong túi kín, phải rung mạnh mới rơi ra. Vài nhóm ong không ngòi châu Mỹ làm được việc này, còn ong dú nhỏ ở mình thì phần lớn không làm tốt.
Ong dú có thể "lấy trộm" mà không thụ phấn. Đôi khi ong đậu bên hông lấy phấn hoặc mật mà không chạm vào nhụy. Hoa mất chút phấn mà không được gì, chuyện này cũng có trong tự nhiên.
Ong dú đến cây không phải chỉ vì hoa. Ong còn đến lấy nhựa cây để làm sáp và keo cho tổ. Những chuyến lấy nhựa ấy không thụ phấn gì cả, đừng nhầm hai việc với nhau.
Ong dú làm việc ở tầng nào của rừng?
Rừng có nhiều tầng: tán cây cao nhất hứng trọn nắng, tầng giữa của các cây non, rồi tầng sát đất của cây bụi, dây leo, cỏ. Mỗi tầng ra hoa vào lúc khác nhau và có những vị khách khác nhau. Ong dú làm tổ trong hốc thân cây, khe đá, đôi khi trong mối đất, nên chúng có mặt ở khá nhiều tầng.
Khi một cây cao trổ hoa trắng xoá trên tán, ong dú leo lên tận đó. Lúc tán hết hoa, chúng hạ xuống tầng dưới, đi các bụi cây ven suối, các dây leo bò trên thân cây. Kiểu đi linh hoạt này khiến ong dú như một lực lượng nền, lúc nào cũng có, cây nào trổ hoa là có mặt.
Trong rừng, ong dú không làm việc một mình. Có những loài ong to bay xa như ong khoái làm tổ treo trên cành cao, có ong bầu thân đen to, có bướm, ruồi hoa, bọ cánh cứng, chim hút mật, dơi. Mỗi nhóm hợp với một kiểu hoa. Khi một nhóm biến mất, những cây phụ thuộc vào nhóm đó sẽ khó đậu quả dần, và hậu quả thường chỉ lộ ra sau nhiều năm, khi lớp cây con không mọc lên nữa.
Với người nuôi, hiểu điều này giúp mình bớt nghĩ ong dú là ong "riêng của mình". Đàn trong hộp ở vườn vẫn là một phần của khu rừng hay khu vườn quanh đó. Nó sống được là nhờ cây ra hoa, và cây ra quả được một phần là nhờ nó.
Người nuôi học được gì từ chuyện thụ phấn rừng?
Hộp đặt gần rừng hay vườn nhiều tầng thường có mật nhiều vị. Vì ong đi nhiều loại hoa nối tiếp nhau, mỗi đợt thu mật mang một mùi khác.
Nhìn màu phấn ở chân ong để đoán hoa. Buổi sáng ngồi trước cửa tổ, thấy đa số ong về mang phấn cùng một màu là biết đang có một nguồn hoa lớn gần đó.
Đừng nhầm nhựa cây với phấn hoa. Cục bóng, dẻo, màu nâu đỏ hay cam sẫm ở chân sau thường là nhựa cây chứ không phải phấn.
Ghi lại cây nào trổ hoa vào tháng nào. Sau một hai năm, mình có một lịch hoa riêng của vùng, biết lúc nào đàn dư ăn, lúc nào đàn đói.
Giữ lại những cây hoa nhỏ ven rẫy. Bụi cây dại, dây leo, cây bụi ven bờ thường là nguồn ăn lúc cây trồng chính chưa ra hoa.
Đừng chặt cây già rỗng ruột nếu không cần. Đó là nơi ở của đàn hoang, mà đàn hoang chính là nguồn giống tự nhiên cho cả vùng.
Không đặt quá nhiều hộp dồn vào một chỗ. Ong dú bay gần, nhiều đàn chung một khoảnh nhỏ sẽ chia nhau cùng một ít hoa.
Để ý giờ ong ra làm. Sáng lạnh thì ong ra muộn. Hoa nở sớm lúc trời còn se lạnh có thể ít được ong dú ghé.
Thụ phấn không phải phép màu. Cây thiếu nước, thiếu dinh dưỡng thì có ong đến mấy cũng rụng quả. Ong chỉ là một phần của chuyện đậu quả.
Mùa ít hoa, đàn sẽ chậm lại. Không phải đàn hư, chỉ là rừng đang nghỉ. Hiểu vậy để khỏi mở hộp liên tục làm đàn mệt thêm.
Kể cho người trồng quanh mình. Khi hàng xóm hiểu ong nhỏ đang giúp cây của họ, họ sẽ cẩn thận hơn lúc phun thuốc và chặt cây.
Câu hỏi thường gặp
Ong dú có thụ phấn tốt bằng ong mật không?
Mỗi loài giỏi một kiểu. Ong mật đông và bay xa nên chuyền phấn giữa các cây cách xa tốt hơn; ong dú nhỏ, đi kỹ từng chùm hoa nhỏ và có mặt quanh năm. Với cây rừng nhiều hoa li ti, ong dú là lực lượng rất đáng kể.
Rừng không còn ong dú thì cây có ra quả không?
Nhiều cây vẫn ra quả nhờ các côn trùng khác, nhưng một số cây có hoa nhỏ phụ thuộc nhiều vào ong nhỏ sẽ đậu kém dần. Hậu quả thường chậm và khó thấy, chỉ lộ ra khi lớp cây con thưa đi.
Ong dú có thụ phấn cho hoa nở ban đêm không?
Hầu như không. Ong dú chỉ ra ngoài khi trời sáng và đủ ấm. Hoa nở về đêm chủ yếu nhờ dơi và bướm đêm.
Đặt hộp ong dú vào rừng có giúp rừng không?
Ở nơi đàn hoang đã thưa đi thì vài hộp ong có thể bổ sung một ít người thụ phấn. Nhưng giữ cây hoa và cây làm tổ cho đàn hoang vẫn quan trọng hơn mang hộp vào. Đưa ong vào rừng đặc dụng thì phải hỏi ban quản lý trước.
Ong dú lấy nhựa cây có làm hại cây không?
Gần như không. Ong chỉ gom những giọt nhựa cây tự tiết ra ở vết nứt, chồi non hay quả, không khoét vỏ. Lượng nhựa ong lấy rất nhỏ so với lượng cây tiết ra.
