Ong dú vẫn sống được ở rừng tràm và rừng ngập mặn. Hoa tràm, hoa mắm, hoa của nhiều cây ven nước cho chúng mật và phấn. Nhưng ở đây ong phải chịu những thứ mà rừng trên cạn không có: nước lên xuống, độ ẩm cao quanh năm, gió bão từ biển, đất phèn, và ít cây đủ già, đủ to để có hốc làm tổ. Tổ hoang thường nằm cao trên thân cây, xa khỏi mực nước.
Hình ảnh một hộp ong dú trên cọc gỗ giữa rừng tràm, bóng cây in xuống mặt nước, trông rất thơ. Nhưng đằng sau là những câu hỏi rất thật: nước lên thì sao, mùa khô cháy rừng thì sao, mật có bị loãng quá không. Bài này tổng hợp những gì người ta đã biết, và nói rõ những gì còn chưa chắc.
Rừng tràm cho ong những gì?
Cây tràm trổ những chùm hoa nhỏ màu trắng kem, xếp như cái bàn chải, có mùi thơm hăng đặc trưng. Kiểu hoa nhỏ, nhiều, mở rộng này rất hợp với ong nhỏ. Vào mùa tràm trổ, cả rừng ngập tiếng ong.
Rừng tràm U Minh nổi tiếng với nghề gác kèo ong: người dân dựng những cây kèo nghiêng cho ong khoái, một loài ong mật lớn làm tổ lộ thiên, đến bám tổ rồi lấy mật. Nghề đó cho thấy rừng tràm có nguồn mật lớn. Ong dú nhỏ hơn nhiều, nhưng cũng sống trong cùng khu rừng đó, ăn cùng một mùa hoa.
Ngoài tràm, rừng còn có dây leo, cây bụi, cỏ năn, sen súng ở các khoảng trống có nước, và cây trồng của người dân ven rừng. Tất cả góp vào lịch hoa của vùng.
Tràm cũng là cây có nhiều tinh dầu và nhựa. Mình chưa thấy tài liệu chắc chắn nói ong dú dùng nhựa tràm nhiều đến đâu, nhưng nhiều người nuôi kể mật ở vùng tràm có mùi thơm riêng, khác mật vùng vườn cây ăn trái.
Cái khó của rừng tràm: nước, phèn và lửa
Mùa mưa, nước ngập trong rừng tràm lên khá cao và kéo dài nhiều tháng. Tổ ong hoang trong gốc cây thấp sẽ bị ngập. Đàn chỉ sống được ở những hốc cao hơn mực nước cao nhất của năm. Hộp nuôi cũng vậy, phải đặt trên cọc đủ cao.
Độ ẩm trong rừng ngập nước rất cao. Tổ ong dú dễ ẩm mốc, mật lấy ra thường nhiều nước hơn, dễ lên men hơn. Người nuôi vùng này phải chú ý xử lý mật kỹ hơn so với vùng khô.
Đất phèn làm nước chua, cây trồng xen hạn chế, lịch hoa ít đa dạng hơn vườn tạp trên đất phù sa. Khi tràm không trổ, rừng có thể khá im ắng với ong.
Mùa khô lại có nguy cơ ngược lại: cháy rừng. Lớp than bùn và lá khô dưới tán tràm khi cạn nước rất dễ bén lửa. Một đám cháy rừng tràm có thể quét qua các tổ ong cả hoang lẫn nuôi. Ai đặt hộp trong rừng phải theo dõi cảnh báo cháy và có đường đưa hộp ra.
Rừng ngập mặn: hoa nhiều, chỗ ở ít
Rừng ngập mặn ven biển có những cây quen thuộc như đước, mắm, bần, dừa nước, ô rô. Nhiều loại có hoa ong ghé. Hoa mắm nhỏ, màu vàng cam, có mật, rất hợp với ong nhỏ. Dừa nước trổ buồng hoa ven kênh. Bần nở về đêm nên phần nhiều là việc của dơi và bướm đêm.
Cái khó lớn nhất là chỗ ở. Nước triều lên xuống mỗi ngày, gốc cây ngập nước mặn. Ong dú chỉ làm tổ được ở phần thân cao, khô, trên những cây đủ to. Rừng ngập mặn bị khai thác nhiều thì cây to càng hiếm.
Gió bão từ biển là cái khó thứ hai. Đàn ong nhỏ không bay được trong gió mạnh, nhiều ngày liền chỉ ở trong tổ. Hộp nuôi phải chằng buộc chắc, có mái che mưa tạt.
Thứ ba là nước ngọt. Ong cần nước uống, mà xung quanh toàn nước mặn, nước lợ. Ong ở rừng ngập mặn lấy nước ngọt từ đâu, lấy thế nào, đến nay mình chưa có ghi nhận chắc chắn. Người nuôi ven biển thường đặt sẵn khay nước ngọt gần hộp.
Đặt hộp ong dú ở vùng ngập nước: những điều cần tính
Cọc cao hơn mực nước cao nhất. Hỏi người dân lâu năm về đỉnh lũ, đỉnh triều của những năm nước lớn, rồi cộng thêm một khoảng an toàn.
Mái che mưa tạt. Mưa vùng sông nước thường kèm gió, hộp phải được che cả bên hông.
Hộp chống ẩm. Gỗ tốt, mối ghép khít, đáy có lỗ thoát nước, kê hở khỏi mặt giá.
Tận dụng nước làm rào chắn kiến. Cọc đứng trong nước tự nhiên cắt đường kiến, nhưng nhớ kiểm tra cành lá chạm vào hộp.
Chằng buộc chống gió. Buộc hộp vào cọc, cọc chôn sâu hoặc giằng chéo.
Có đường xuồng ra vào. Đặt hộp ở nơi đi được cả mùa nước lẫn mùa khô.
Xin phép ban quản lý rừng. Rừng tràm, rừng ngập mặn nhiều nơi là rừng phòng hộ, rừng đặc dụng. Không tự ý đặt hộp, không đóng đinh vào cây rừng.
Kế hoạch cho mùa cháy. Biết đường đưa hộp ra khi có cảnh báo cháy rừng.
Nguồn nước ngọt cho ong. Khay nước ngọt sạch có chỗ đậu, nhất là ở vùng nước mặn, nước lợ.
Xử lý mật kỹ hơn. Mật vùng ẩm nhiều nước, dễ lên men. Bảo quản lạnh hoặc làm giảm ẩm theo cách an toàn.
Ghi mực nước và mùa hoa. Ghi lại nước lên xuống, lúc tràm, mắm trổ hoa, sau vài năm sẽ có lịch riêng cho từng chỗ.
Những điều về ong dú vùng ngập còn chưa rõ
Phần lớn hiểu biết về ong dú ở nước mình đến từ vùng vườn và rừng trên cạn. Ong dú ở rừng tràm và rừng ngập mặn ít được ghi nhận hơn nhiều. Những gì nói ở trên phần lớn là suy từ nguyên lý chung và từ kinh nghiệm rải rác của người dân, chưa phải kết luận chắc chắn.
Có nhiều câu hỏi còn bỏ ngỏ. Nhóm ong dú nào sống ở rừng tràm, nhóm nào ở rừng ngập mặn, có giống với vùng vườn không? Đàn hoang ở đây làm tổ trong loại cây nào, ở độ cao nào? Ong lấy nước ngọt ở đâu khi xung quanh toàn nước lợ? Mùa nước lên, đàn có đổi cách đi kiếm ăn không?
Người nuôi và người sống ven rừng chính là những người có thể trả lời dần các câu hỏi này. Chụp ảnh tổ hoang, ghi lại nơi gặp, độ cao, loại cây, mùa hoa, rồi chia sẻ với những người cùng quan tâm. Một bức ảnh rõ con ong đặt cạnh vật so cỡ đã có giá trị cho việc nhận diện sau này.
Trong lúc chưa biết chắc, cách làm an toàn là đi chậm. Đặt thử vài hộp, theo dõi qua trọn một năm nước lên nước xuống, rồi mới tính nhiều hơn. Rừng tràm, rừng ngập mặn là hệ sinh thái nhạy cảm, và cũng là nơi người nuôi cần học hỏi nhiều nhất trước khi làm.
Câu hỏi thường gặp
Mật ong dú rừng tràm có gì khác?
Nhiều người kể mật vùng tràm có mùi thơm hăng riêng, nhưng mỗi mẻ còn tùy hoa nào đang trổ. Mật vùng ngập thường nhiều nước hơn nên phải bảo quản kỹ để không lên men quá.
Ong dú có làm tổ trên cây đước, cây mắm không?
Có thể làm tổ trong hốc thân cây to ở phần trên mực nước. Nhưng cây đủ to ở rừng ngập mặn không nhiều, nên tổ hoang ở đây thường thưa.
Nuôi ong dú ở miền Tây có bị ngập hộp không?
Có nếu đặt thấp. Hộp phải nằm trên giá hoặc cọc cao hơn mực nước lũ cao nhất mà người dân địa phương từng thấy.
Ong dú có sống được ở vùng nước mặn ven biển không?
Sống được nếu có cây đủ to để làm tổ, có hoa và có nguồn nước ngọt. Gió bão và độ mặn làm đàn khó phát triển hơn vùng trong đất liền.
Gác kèo ong ở U Minh có phải là nuôi ong dú không?
Không. Gác kèo là cách lấy mật của ong khoái, một loài ong mật lớn làm tổ lộ thiên. Ong dú là ong không ngòi, nhỏ hơn nhiều và làm tổ trong hốc kín.
