Melipona là chi ong không ngòi chỉ có ở châu Mỹ, từ Mexico xuống Nam Mỹ. So với ong dú châu Á, con ong to, mập và nhiều lông hơn hẳn; cửa tổ thường đắp bằng đất trộn nhựa, chỉ vừa một con ong lọt; ong chúa ra đời từ ô ấp cùng cỡ với ô ong thợ; và chúng biết rung mạnh trên hoa để giũ phấn, điều ong dú châu Á không làm được.
Nếu đặt một con Melipona cạnh một con ong dú đen nhỏ trên lòng bàn tay, nhiều người sẽ không tin chúng cùng một tộc. Con này nhỏ như hạt mè đen, con kia tròn trịa lông vàng nâu, gần bằng một con ong mật. Thế nhưng cả hai đều không chích, đều cất mật trong bình sáp, đều là ong không ngòi.
Bà con Việt Nam không nuôi Melipona và cũng không nên tìm cách đưa về. Nhưng hiểu Melipona giúp hiểu ong dú nhà mình rõ hơn: cái gì là chung của cả tộc, cái gì là riêng của từng nhóm.
Melipona là ai, sống ở đâu?
Melipona là một chi lớn trong tộc ong không ngòi, phân bố ở vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới châu Mỹ, từ Mexico qua Trung Mỹ xuống tới Nam Mỹ. Rừng Amazon là nơi có nhiều loài Melipona. Ở châu Á, châu Phi và châu Úc không có Melipona sống tự nhiên.
Đây cũng là nhóm gắn với nghề nuôi ong không ngòi lâu đời nhất được biết tới: người Maya ở bán đảo Yucatán, Mexico, nuôi Melipona trong những khúc gỗ rỗng treo dưới mái nhà từ trước khi người châu Âu tới. Mật của chúng có chỗ đứng trong nghi lễ và đời sống của cộng đồng. Câu chuyện nghề nuôi đó được kể riêng trong danh mục Nghề nuôi ong dú trên thế giới.
Con ong Melipona thường to, thân chắc, phủ nhiều lông, màu từ vàng nâu, nâu cam tới đen tuỳ loài. Có loài cỡ gần như ong mật. Khi bay, chúng phát ra tiếng vo ve trầm hơn rõ so với ong dú nhỏ.
Đàn Melipona không quá đông so với nhiều đàn ong dú nhỏ ở châu Á, nhưng mỗi con ong lớn, mỗi bình mật lớn. Người nuôi ở châu Mỹ thường coi trọng chất lượng và tính riêng của mật hơn là sản lượng.
Melipona khác ong dú châu Á ở những điểm nào?
Kích thước. Melipona to và mập hơn hẳn Tetragonula. Nhìn bằng mắt thường đã thấy khác, không cần kính lúp.
Lông. Thân phủ nhiều lông, trông "xù" hơn. Ong dú đen nhỏ trông trơn và bóng hơn.
Cửa tổ bằng đất. Nhiều loài Melipona đắp cửa bằng hỗn hợp đất sét và nhựa cây, người nghiên cứu gọi là địa keo. Ong dú châu Á thường dùng sáp đen và nhựa.
Cửa nhỏ, một con lọt. Lỗ cửa thường chỉ vừa cho một con ong ra vào, có ong gác ngồi chặn. Có loài trang trí quanh cửa bằng những đường gờ toả ra.
Ong chúa từ ô thường. Ở phần lớn ong không ngòi, ong chúa nuôi trong ô to hơn với nhiều thức ăn hơn. Ở Melipona, ong chúa nở ra từ ô cùng cỡ với ô ong thợ.
Thừa ong chúa. Vì cách sinh ra như vậy, đàn Melipona thường có ong chúa non dư, phần lớn bị ong thợ giết hoặc không được đàn chấp nhận.
Biết rung hoa. Melipona có thể bám hoa và rung cơ ngực thật mạnh để giũ phấn ra khỏi bao phấn kín. Ong dú châu Á không có khả năng này.
Bình mật to. Bình mật cỡ lớn, dễ hút. Mật cũng loãng, chua nhẹ như mật ong không ngòi nói chung.
Tổ trong thân cây. Giống nhiều ong dú, Melipona làm tổ trong hốc cây. Người Maya bắt chước bằng khúc gỗ rỗng bịt hai đầu.
Tiếng bay trầm. Con ong lớn bay ồn hơn, nghe rõ khi đứng gần cửa tổ.
Chịu lạnh kém. Như cả tộc, Melipona sống ở vùng ấm. Vùng núi cao lạnh có ít loài.
Ong chúa Melipona ra đời theo kiểu khác thường
Ở ong dú châu Á như Tetragonula, khi đàn cần ong chúa mới, ong thợ xây một ô to hơn hẳn ở mép bánh ấp và đổ vào đó nhiều thức ăn hơn. Ấu trùng ăn nhiều thì lớn thành ong chúa. Nói gọn: thức ăn quyết định.
Melipona thì khác. Ô nuôi ong chúa và ô nuôi ong thợ to như nhau, thức ăn như nhau. Vậy mà vẫn có một phần nhỏ ấu trùng lớn lên thành ong chúa. Các nhà nghiên cứu cho rằng ở Melipona, yếu tố di truyền góp phần lớn vào việc một ấu trùng thành chúa hay thành thợ, kết hợp với điều kiện thức ăn. Chi tiết cơ chế còn được tranh luận.
Hệ quả thực tế: đàn Melipona thường xuyên có ong chúa non dư thừa. Phần lớn số này bị loại bỏ. Đàn luôn có sẵn ong chúa dự phòng khi cần thay chúa hay chia đàn.
Chi tiết này nghe xa lạ nhưng có ích cho người nuôi ong dú Việt Nam. Nó nhắc rằng những gì mình biết về ong chúa ong dú, như ô chúa to ở mép bánh ấp, là đặc điểm của nhóm ong mình nuôi, không phải luật chung cho mọi ong không ngòi. Đọc tài liệu nước ngoài về "cách tạo chúa", phải xem tài liệu đó nói về nhóm nào.
Rung hoa — tài riêng của Melipona
Có những loài cây giữ phấn trong bao phấn kín, chỉ mở một lỗ nhỏ ở đầu, như cà chua, cà tím. Muốn lấy phấn, côn trùng phải bám vào và rung thật mạnh để phấn văng ra qua lỗ, giống như lắc lọ muối. Cách lấy phấn này gọi là thụ phấn rung.
Melipona làm được việc đó. Ong nghệ cũng làm được. Còn ong mật và ong dú châu Á như Tetragonula thì không rung được, chỉ lượm phấn rơi rớt. Vì vậy ở nhà màng cà chua, ong dú nhỏ không thay được ong nghệ trong việc giũ phấn.
Ở châu Mỹ, người ta đã thử dùng Melipona thụ phấn cà chua trong nhà kính, có nơi cho kết quả tốt. Đây là hướng nghiên cứu ở đó, không phải gợi ý để mang Melipona về Việt Nam. Ong ngoại nhập có rủi ro mà bài riêng trong danh mục sẽ nói rõ.
Điều đáng rút ra cho người trồng ở Việt Nam là: trước khi đặt hộp ong dú vào vườn để "tăng đậu quả", hãy hỏi cây mình cần kiểu thụ phấn nào. Cây hoa nhỏ, phấn lộ thiên thì ong dú giúp được. Cây cần rung như cà chua thì ong dú gần như không giúp, phải tìm cách khác.
Người nuôi ong dú Việt Nam học được gì từ Melipona?
Mỗi nhóm ong một luật riêng. Cách sinh ong chúa của Melipona cho thấy không có công thức chung cho mọi ong không ngòi. Học đúng nhóm mình nuôi.
Đọc tài liệu phải hỏi "ong nào". Nhiều tài liệu tiếng Anh, tiếng Tây Ban Nha nói về Melipona. Áp thẳng cho Tetragonula dễ sai.
Nuôi ong bản địa. Người Maya nuôi ong của vùng mình hàng trăm năm. Đó là bài học bền vững nhất.
Cửa tổ là hệ thống phòng thủ. Cửa một con lọt của Melipona cho thấy ong không ngòi phòng thủ bằng kiến trúc. Đừng phá hay nới cửa tổ ong dú tuỳ tiện.
Tôn trọng vật liệu ong chọn. Melipona dùng đất trộn nhựa, ong dú dùng sáp đen. Quanh trại cần sẵn những vật liệu ong cần.
Cỡ ong quyết định cỡ hộp. Ong to, bình to thì hộp phải khác. Đừng dùng một mẫu hộp cho mọi đàn.
Biết giới hạn thụ phấn của ong dú. Ong dú không rung hoa được. Đặt kỳ vọng đúng khi đưa ong vào vườn cà chua, cà tím.
Giữ tập quán, giữ tri thức. Nghề Melipona của người Maya từng suy giảm rồi được nhiều cộng đồng nỗ lực giữ lại. Tri thức nuôi ong dú của đồng bào ở Việt Nam cũng cần được ghi chép.
Coi trọng chất lượng hơn sản lượng. Người nuôi Melipona không chạy theo số lít. Mật ong không ngòi vốn ít, giá trị nằm ở độ sạch và đặc trưng vùng.
Không nhập ong ngoại. Thấy ong to đẹp ở nước khác không phải lý do mang về. Rủi ro dịch bệnh và cạnh tranh không đáng.
Quan sát kỹ trước khi can thiệp. Những điều lạ ở Melipona được biết nhờ người ta kiên nhẫn nhìn đàn nhiều năm. Ghi chép trại ong dú cũng vậy.
Câu hỏi thường gặp
Melipona có chích không?
Không. Melipona là ong không ngòi, ngòi đã thoái hoá. Khi bị quấy, chúng cắn và bâu như các ong không ngòi khác, có loài khá hiền.
Melipona có sống được ở Việt Nam không?
Melipona không có tự nhiên ở châu Á. Đưa về nuôi là đưa loài ngoại vào, kéo theo rủi ro bệnh, ký sinh và cạnh tranh với ong bản địa. Không nên làm và phải tuân theo quy định kiểm dịch nếu có ý định.
Mật ong Melipona có gì khác mật ong dú Việt Nam?
Cùng là mật ong không ngòi nên giống nhau ở chỗ loãng, chua nhẹ, dễ lên men. Mùi vị khác do nguồn hoa, nguồn nhựa ở châu Mỹ khác hẳn. Mật không phải thuốc, dù ở nước nào.
Vì sao người Maya chọn nuôi Melipona?
Vì đó là ong bản địa có sẵn quanh làng, hiền, bình mật to, hợp với cách nuôi trong khúc gỗ rỗng. Người ta nuôi ong của vùng mình, không đi tìm ong nơi khác.
Ong dú Việt Nam có biết rung hoa không?
Các nhóm ong dú châu Á như Tetragonula không có khả năng thụ phấn rung. Chúng giỏi với hoa nhỏ phấn lộ, còn cây như cà chua, cà tím cần côn trùng biết rung như ong nghệ.
Có nhóm ong không ngòi nào khác chỉ có ở châu Mỹ không?
Có nhiều. Châu Mỹ nhiệt đới là nơi đa dạng ong không ngòi nhất, với nhiều chi chỉ có ở đó, kể cả nhóm tiết chất gây rát da để tự vệ.
