Thuốc bảo vệ thực vật đến được ong dú bằng nhiều đường hơn người ta tưởng: phun trúng ong đang trên hoa, bụi thuốc bay theo gió sang vườn có hộp, cặn thuốc còn trên hoa lá, mật và phấn nhiễm thuốc được ong mang về cất trong tổ, nước đọng có thuốc, và thuốc diệt cỏ làm mất luôn hoa dại mà ong dựa vào. Phun thuốc cách hộp một đoạn chưa chắc đã an toàn.
Sáng sớm, một người nông dân mặc đồ bảo hộ kín mít, đặt bình phun xuống đất, đứng nhìn hàng hộp ong của nhà bên cạnh rồi hỏi: phun lúc này có sao không, ong chưa bay mà? Câu hỏi đó cho thấy người hỏi đã có ý thức. Bài này giúp trả lời cho trọn: thuốc đi theo những ngả nào, vì sao ong dú nhạy cảm, và đọc nhãn thuốc thế nào cho đúng với người nuôi ong.
Vì sao ong dú dễ dính thuốc hơn người ta nghĩ?
Ong dú nhỏ. Một con vật càng nhỏ thì cùng một lượng thuốc dính lên người càng nặng so với cơ thể nó. Một giọt sương thuốc chẳng thấm vào đâu với con ong mật có khi đã đủ hại với con ong dú bé hơn nhiều lần.
Ong dú bay gần. Vườn ngay cạnh hộp là nơi ong đi kiếm ăn chính. Khi vườn đó phun thuốc, đàn không có lựa chọn nào khác. Ong mật có thể bay qua cánh đồng xa hơn, ong dú thì chủ yếu quanh quẩn đúng chỗ đó.
Ong dú không bỏ tổ. Đàn ong mật bị hại nặng đôi khi bỏ tổ bay đi. Đàn ong dú thì ong chúa không bay được nữa, cả đàn ở lại chịu trận. Hộp ong đặt cạnh vườn phun thuốc thường xuyên là hộp sống trong rủi ro liên tục.
Ong dú cất trữ lâu. Phấn và mật ong mang về được cất trong bình sáp, có khi nhiều tuần mới dùng tới. Nếu phấn mang về có thuốc, thuốc nằm trong kho, ấu trùng ăn dần. Đàn có thể bị hại kéo dài sau khi đợt phun đã qua lâu.
Những đường thuốc đi tới ong dú
Phun trúng ong đang trên hoa. Đường trực tiếp nhất. Ong chết ngay trên hoa hoặc trên đường về.
Bụi thuốc bay theo gió. Phun lúc có gió, hạt thuốc trôi sang vườn bên, phủ lên hoa và lên cả hộp ong.
Cặn thuốc còn trên hoa, lá. Phun xong vài giờ, ong bò lên hoa vẫn dính thuốc. Có loại thuốc cặn còn độc nhiều ngày.
Giọt nước đọng trên lá. Ong hay uống giọt sương, giọt nước trên lá. Nếu lá vừa phun, giọt nước đó có thuốc.
Thuốc lưu dẫn đi vào mật và phấn. Thuốc thấm vào cây rồi đi khắp thân, có thể có mặt trong mật hoa và phấn hoa. Nhóm thuốc lưu dẫn trừ rầy, trừ chích hút là nhóm cần chú ý nhất.
Thuốc tưới gốc, xử lý hạt. Không phun lên hoa nhưng vẫn có thể theo đường lưu dẫn lên hoa sau đó.
Phấn nhiễm thuốc cất trong bình. Ấu trùng ăn phấn đó trong nhiều ngày, đàn hại âm thầm.
Nước rửa bình, mương ruộng. Đổ nước rửa bình xuống mương, ong đến uống ở đó.
Thuốc diệt cỏ làm mất hoa dại. Không giết ong trực tiếp như thuốc trừ sâu, nhưng làm mất nguồn ăn giáp hạt quanh vườn.
Pha chung nhiều loại thuốc. Một số tổ hợp thuốc trừ sâu với thuốc trừ nấm có thể độc với ong hơn từng loại riêng. Nhãn thuốc thường không nói hết chuyện này.
Thuốc diệt muỗi, diệt mối quanh nhà. Phun muỗi trong xóm, xử lý mối nền nhà cũng là thuốc trừ côn trùng, ong không phân biệt được.
Ngộ độc cấp và ngộ độc âm thầm
Ngộ độc cấp dễ thấy. Sau đợt phun, trước cửa hộp có nhiều xác ong, có con bò run rẩy, cánh xoè ra, không bay lên được. Dòng ong ra vào thưa hẳn. Gặp cảnh này, người nuôi thường nhận ra ngay và có thể đối chiếu với lịch phun của vườn bên.
Ngộ độc âm thầm khó thấy hơn nhiều. Liều thuốc không đủ giết ong ngay, nhưng làm ong lú lẫn, đi kiếm ăn không tìm được đường về, chết rải rác ở ngoài. Trước cửa hộp không có xác. Đàn chỉ teo dần qua vài tuần mà không rõ lý do.
Thuốc cũng có thể hại ấu trùng qua phấn nhiễm trong kho. Đàn có thể thiếu một lứa ong non, sau đó yếu đi, kiến và ruồi tìm đến. Người nuôi dễ đổ cho kiến, cho ruồi, mà không biết gốc là thuốc.
Chính vì khó thấy nên ghi chép có giá trị. Ghi ngày vườn bên phun, nếu biết thì ghi luôn loại thuốc, rồi ghi tình trạng đàn trong hai ba tuần sau. Không chứng minh được gì chắc chắn, nhưng sau vài lần sẽ thấy một mẫu lặp lại. Có cái đó trong tay, nói chuyện với hàng xóm cũng dễ hơn.
Đọc nhãn thuốc với con mắt người nuôi ong
Nhãn thuốc bảo vệ thực vật thường có phần cảnh báo về độ độc với ong và với sinh vật có ích. Đây là chỗ đầu tiên phải đọc, trước cả liều lượng. Nhãn ghi rất độc với ong thì nghĩa là không được phun lúc cây đang trổ hoa và ong đang làm việc.
Thời gian cách ly ghi trên nhãn là số ngày từ lần phun cuối đến lúc được thu hoạch nông sản, để bảo vệ người ăn. Con số đó không nói gì về chuyện ong an toàn sau bao lâu. Đừng nhầm hai chuyện này.
Thuốc lưu dẫn thì việc chọn giờ phun ít tác dụng hơn, vì thuốc đã vào cây và có thể có mặt trong hoa nhiều ngày sau. Với nhóm này, câu hỏi đúng là có cần dùng không, có dùng lúc cây sắp trổ hoa không, chứ không chỉ là phun sáng hay chiều.
Không chắc thì hỏi cán bộ khuyến nông, cán bộ bảo vệ thực vật ở xã. Họ có thể gợi ý loại thuốc ít độc với ong hơn, hay biện pháp không cần thuốc. Bài này chỉ nói ở mức nhóm thuốc, còn liều, loại, cách pha luôn phải theo đúng nhãn và lời khuyên của người có chuyên môn.
Người nuôi và hàng xóm thoả thuận được gì?
Báo trước ngày phun. Một cuộc gọi trước một ngày đủ để người nuôi chuẩn bị.
Phun lúc chiều tối. Với thuốc tiếp xúc, phun khi ong đã về tổ giúp giảm hẳn lượng ong dính trực tiếp.
Không phun khi trời có gió. Gió đưa bụi thuốc sang vườn bên và lên hộp ong.
Không phun lên cây đang trổ rộ. Nếu nhãn cấm phun khi cây ra hoa thì phải tuân đúng.
Cắt hoa dại dưới tán trước khi phun. Ong sẽ không có lý do đến đậu dưới tán vườn vừa phun.
Che hoặc dời hộp những ngày phun. Che hộp bằng tấm vải ẩm thoáng khí, hoặc dời đi xa một thời gian nếu vườn bên phun liên tục.
Để vùng đệm. Một hàng cây hay khoảng đất trống giữa vườn phun và hộp ong giúp chặn một phần bụi thuốc.
Không đổ nước rửa bình xuống mương. Đổ ở chỗ quy định, xa nguồn nước ong hay uống.
Ưu tiên biện pháp không dùng thuốc. Bẫy, bao trái, thiên địch, vệ sinh vườn giúp giảm số lần phun.
Ghi nhật ký chung. Hai nhà cùng ghi ngày phun và tình trạng đàn, cùng nhìn thấy kết quả.
Nói chuyện bằng lợi ích chung. Ong thụ phấn cho chính vườn của hàng xóm. Nói từ góc đó dễ được nghe hơn là trách móc.
Câu hỏi thường gặp
Phun thuốc sáng sớm khi ong chưa bay có an toàn không?
Chưa chắc. Cặn thuốc còn trên hoa khi ong ra làm vài giờ sau. Với thuốc tiếp xúc, phun chiều tối khi ong đã về và có cả đêm cho thuốc khô thường an toàn hơn.
Đàn ong dú trúng thuốc có cứu được không?
Nếu chưa chết hết, dời hộp ra khỏi vùng phun và để đàn yên là việc đầu tiên. Nếu nghi phấn trong tổ nhiễm thuốc, có thể bỏ bớt bình phấn mới cất gần đây, nhưng đàn yếu thì mọi can thiệp đều phải nhẹ tay.
Thuốc sinh học có an toàn với ong dú không?
Không phải tất cả. Một số chế phẩm sinh học vẫn hại côn trùng có ích. Vẫn phải đọc nhãn phần cảnh báo với ong và hỏi cán bộ bảo vệ thực vật.
Mật ong dú gần vườn phun thuốc có ăn được không?
Mật có thể có dư lượng nếu ong đi vào vườn phun. Muốn chắc thì gửi mẫu kiểm nghiệm ở phòng thí nghiệm có chức năng, đừng đoán bằng mắt hay mũi.
Thuốc diệt cỏ có hại ong dú không?
Hại gián tiếp rõ nhất là làm mất hoa dại, nguồn ăn quan trọng của ong. Ngoài ra không nên để ong tiếp xúc trực tiếp với bất kỳ loại thuốc nào.
