Ong dú hiền hay dữ trước hết do loài: nhóm sống dựa vào giấu tổ kín thường hiền, nhóm có tổ to nhiều mật, hay bị thú và người săn, thường phòng thủ dữ hơn. Sau đó mới tới hoàn cảnh: cùng một đàn có thể dịu buổi sáng mát mà gắt buổi trưa nóng, hiền lúc nhiều hoa mà dữ lúc vừa bị phá. Hiểu cả hai thì mở hộp sẽ nhẹ nhàng hơn nhiều.
Một buổi sáng sớm ở trại, người nuôi lâu năm mở nắp hộp bằng tay không, ong bò lên mu bàn tay, chạy dọc ngón tay rồi quay về tổ, không một vết cắn. Cùng tuần đó, người hàng xóm mới nuôi kể bị một đàn khác bâu kín đầu, rúc vào tai, cắn rát cả buổi. Không ai trong hai người nói sai. Họ chỉ đang gặp hai con ong khác nhau, trong hai hoàn cảnh khác nhau.
Bài này giải thích ong dú tự vệ bằng gì, vì sao có loài hiền loài dữ, những gì làm tính khí một đàn thay đổi, và cách chọn ong hợp với nhà mình.
Ong dú tự vệ bằng gì khi không có ngòi?
Không có kim chích, ong dú dựa vào số đông và vào hàm. Khi tổ bị động, ong lao ra bâu vào kẻ lạ, nhắm những chỗ tối và có lông như tóc, lông mày, tai, mũi. Chúng cắn vào da, có loài cắn chỉ thấy nhột, có loài cắn rát như kiến cắn.
Rúc tóc là kiểu phòng thủ khó chịu nhất với người. Ong chui vào tóc, quấn cánh và chân vào sợi tóc rồi cắn liên tục. Càng gãi càng làm ong rối thêm. Với kẻ thù là thú nhỏ, kiểu bâu này đủ làm chúng bỏ đi.
Nhiều loài còn dùng nhựa cây. Ong gác bôi nhựa dính lên kiến, lên côn trùng lạ, có khi bít luôn cả kẻ xâm nhập trong một lớp nhựa. Cửa tổ dính nhựa cũng là một hàng rào.
Ở châu Mỹ có nhóm ong không ngòi tiết chất gây bỏng rát trên da khi cắn, người dân đặt cho những cái tên rất đáng sợ. Ở Việt Nam chưa nghe bà con kể về kiểu này, nhưng nó nhắc rằng "không ngòi" không có nghĩa là "vô hại" trong mọi trường hợp.
Vì sao loài này hiền, loài kia dữ?
Một cách giải thích được nhiều người nghiên cứu ong chấp nhận là: mức phòng thủ đi theo mức bị đe doạ. Loài có tổ lớn, nhiều mật, dễ bị thú và người khai thác, qua thời gian dài thường phát triển cách phòng thủ mạnh hơn. Loài tổ nhỏ, giấu kín trong khe hẹp, ít bị phát hiện, thì không cần tốn sức để dữ.
Lý lẽ này giúp hiểu vì sao ong dú đen nhỏ trong khe tường thường hiền. Tổ nhỏ, mật ít, cửa nhỏ, chúng sống bằng cách không bị chú ý. Còn một số nhóm thân lớn ở rừng, tổ to trong thân cây cổ thụ, nhiều mật, lại hay được nhắc tới là phòng thủ dữ, bâu và cắn nhiều.
Nhưng đây là xu hướng chung, không phải luật cứng cho từng loài. Có nhóm thân lớn khá hiền, có nhóm thân nhỏ khá gắt. Đánh giá một đàn cụ thể vẫn phải dựa vào quan sát chính đàn đó.
Thêm nữa, trong cùng một loài, đàn này vẫn có thể hiền hơn đàn kia. Tính khí có phần di truyền từ ong chúa và ong đực đã giao phối, nên người nuôi lâu năm thường chọn nhân giống từ những đàn hiền. Sau vài thế hệ, cả trại dịu hẳn đi.
Tính khí một đàn đổi theo những gì?
Giờ trong ngày. Sáng sớm mát, ong còn ít đi làm, đàn thường dịu. Trưa nắng nóng, đàn căng thẳng, dễ bâu hơn.
Thời tiết. Trước cơn mưa, trời oi, có sấm, nhiều đàn trở nên gắt. Ngày trời êm thì dễ thao tác.
Mùa hoa. Lúc nhiều hoa, ong bận đi làm, ít để ý. Mùa khan hoa, đàn giữ kho chặt, phòng thủ mạnh hơn.
Lượng mật trong tổ. Đàn đang có nhiều mật thường canh giữ kỹ hơn. Mở khu bình mật dễ làm ong bâu.
Vừa bị phá. Đàn vừa bị kiến, thằn lằn hay người phá tổ sẽ nhạy cảm vài ngày. Để yên cho đàn ổn định.
Rung lắc hộp. Hộp bị va, bị nhấc mạnh, ong lập tức ra canh. Mọi thao tác cần nhẹ và chậm.
Hơi thở người. Thổi hơi vào tổ làm ong phản ứng mạnh. Đừng cúi sát miệng hộp mà thở.
Mùi lạ. Nước hoa, dầu gội thơm nồng, mùi mồ hôi đậm có thể kéo ong bâu. Mùi mật đổ ra hộp cũng vậy.
Vỡ bình mật. Mật chảy làm cả đàn kích động. Thao tác ẩu, làm vỡ nhiều bình là tự chuốc bị bâu.
Đàn mất chúa. Đàn mất chúa hoặc chúa yếu thường bồn chồn, phản ứng thất thường hơn đàn bình thường.
Mở hộp quá thường. Đàn bị mở liên tục học cách phòng thủ sớm. Mở ít, mở có mục đích.
Ong cướp quanh trại. Khi có đàn khác tới cướp mật, cả trại căng thẳng, ong gác cảnh giác với mọi thứ.
Mở hộp ong dữ mà không bị quấy
Chọn sáng sớm mát. Mở khi nắng vừa lên, đàn dịu và đa số ong còn trong tổ đang yên.
Buộc tóc, đội nón. Tóc gọn sau nón vải giảm hẳn chuyện ong rúc tóc. Người tóc dài nên quấn khăn.
Mũ lưới nhẹ khi cần. Với đàn dữ, một chiếc mũ có lưới che mặt là đủ, không cần đồ bảo hộ dày như nuôi ong mật.
Áo sáng màu, tay dài. Ong ít bâu vào vải sáng, trơn. Tránh vải lông, vải xù.
Không xức nước hoa. Hôm mở hộp, dùng xà phòng không mùi, tránh dầu thơm.
Thao tác chậm. Mở nắp từ từ, không gõ, không lắc. Động tác nhanh làm ong ra ồ ạt.
Không thở vào tổ. Nghiêng mặt sang bên khi nhìn vào hộp.
Làm nhanh, đóng sớm. Biết trước mình cần xem gì. Xem xong đóng lại, không lần lữa.
Không đập ong. Đập ong trên da làm toả mùi, kéo thêm ong. Thổi nhẹ hoặc đi ra xa vài bước, ong sẽ tự bỏ.
Ong vào tóc thì bình tĩnh. Đi ra chỗ thoáng, chải nhẹ bằng tay, gỡ từng con. Gãi mạnh làm ong rối hơn.
Ghi lại tính khí. Ghi đàn nào dữ, lúc nào dữ. Sau vài lần sẽ thấy quy luật của từng đàn.
Chọn ong dú hợp với hoàn cảnh nhà mình
Nhà có trẻ nhỏ, người già, hoặc hộp đặt gần lối đi, sân chơi, nên chọn nhóm và chọn đàn hiền. Ong dú đen nhỏ thường là lựa chọn dễ chịu nhất. Dù vậy, vẫn đặt hộp cao hơn tầm tay trẻ, ở góc ít người qua lại.
Trường học, vườn du lịch, nơi nhiều người tới xem cũng vậy. Một đàn hiền cho khách đứng gần nhìn cửa tổ là trải nghiệm đẹp. Một đàn dữ bâu vào tóc khách là chuyện khó xử cho cả trại.
Nếu đã có một đàn dữ, chưa cần bỏ. Có thể dời hộp tới góc xa, giảm số lần mở, hoặc dùng làm đàn giữ mà không nhân giống từ nó. Khi nhân đàn, ưu tiên đàn hiền làm gốc.
Người dễ dị ứng với côn trùng cắn, dù ong dú không có nọc như ong mật, vẫn nên thận trọng. Nếu sau khi bị ong bâu mà thấy sưng lan rộng, khó thở, nổi mề đay khắp người, phải đi khám ngay. Những trường hợp như vậy hiếm, nhưng biết trước thì không lúng túng.
Câu hỏi thường gặp
Bị ong dú cắn có cần bôi thuốc gì không?
Thường không cần, vết cắn chỉ đỏ hoặc rát nhẹ rồi hết. Rửa sạch bằng nước và xà phòng. Nếu sưng nhiều, ngứa lan rộng hay khó thở thì đi khám, không tự dùng thuốc.
Vì sao đàn ong dú nhà mình bỗng dưng dữ hơn?
Thường do hoàn cảnh: mùa khan hoa, thời tiết oi bức, bị kiến hay ong cướp quấy, vừa bị mở hộp mạnh tay, hoặc đàn mất chúa. Quan sát vài ngày và giảm can thiệp trước khi kết luận.
Có cách nào làm đàn ong dú hiền đi không?
Ngắn hạn thì mở vào giờ mát, thao tác nhẹ. Lâu dài thì chọn đàn hiền để nhân giống, sau vài thế hệ cả trại dịu hơn.
Có nên dùng khói khi mở hộp ong dú như ong mật không?
Phần lớn người nuôi ong dú không dùng khói vì đàn nhỏ, tổ dễ nhiễm mùi và khói không làm ong dú dịu rõ rệt như ong mật. Thao tác nhẹ nhàng, đúng giờ mới là cách chính.
Ong dú có đuổi theo người như ong mật không?
Thường không đuổi xa. Đi ra cách hộp vài mét là phần lớn ong quay về. Chỉ những con đã rúc vào tóc thì phải gỡ.
Ong dú thân lớn có dữ hơn ong dú nhỏ không?
Không phải lúc nào cũng vậy, nhưng một số nhóm thân lớn ở rừng nổi tiếng phòng thủ mạnh. Nên tìm hiểu kỹ trước khi đưa nhóm thân lớn về gần nhà.
