Cần bảo tồn ong dú hoang vì đó là kho giống gốc của mọi đàn mình đang nuôi, là lực lượng thụ phấn âm thầm cho rừng và vườn, và vì ong dú sinh sản rất chậm: mất một đàn hoang thì phải nhiều năm, có khi không bao giờ, chỗ đó mới có đàn mới.
Nhiều bà con nghĩ: đã nuôi được trong hộp rồi thì ong ngoài rừng còn hay mất cũng không sao. Nghĩ vậy là bỏ sót một chuyện. Đàn trong hộp nhân ra từ một nhóm nhỏ ban đầu. Nhân mãi trong vòng mấy chục hộp, sớm muộn đàn sẽ yếu dần. Muốn đàn nuôi khoẻ lâu, ngoài kia phải còn những đàn hoang đông đúc để giữ cho giống ong không bị co hẹp.
Bài này giải thích từng lý do, theo cách người nuôi ong có thể kiểm chứng bằng mắt trong vườn mình, không cần sách vở.
Ong dú hoang khác ong mật ở chỗ nào khiến nó dễ mất
Ong mật chia đàn bằng cách bay cả đàn đi xa, đậu thành chùm rồi tìm chỗ mới. Một đàn ong mật có thể bay đi rất xa để lập tổ. Ong dú thì không làm vậy. Khi ong dú lập đàn mới, ong thợ đi tìm một hốc gần tổ mẹ, tha sáp, nhựa và mật từ tổ mẹ sang dần dần, trong nhiều tuần. Xong xuôi một ong chúa tơ mới bay sang. Hai tổ còn liên lạc với nhau một thời gian.
Vì phải tha đồ qua lại, tổ mới thường nằm không xa tổ mẹ. Nghĩa là ong dú lan ra rất chậm. Một khu rừng bị chặt trắng, đàn ở rìa không thể "bay một hơi" sang khu rừng khác cách vài cây số để lập tổ. Chỗ nào mất là mất luôn, phải chờ đàn ở sát bên lan dần sang.
Thêm một điểm nữa: ong chúa ong dú sau khi giao phối thì bụng to, không bay được nữa. Đàn không thể bỏ tổ chạy trốn cả chúa như ong mật khi gặp lửa, gặp người phá. Gặp nạn, đàn ong dú gần như chỉ có một cửa là chết theo tổ.
Cho nên cùng một mức phá rừng, quần thể ong dú tổn thương nặng hơn và hồi lại chậm hơn ong mật. Đây là lý do gốc mà người nuôi ong dú nên hiểu trước khi bàn chuyện giữ hay khai thác.
Ong dú hoang giữ những gì cho người nuôi ong
Kho giống gốc. Mọi đàn trong hộp đều từng là đàn hoang hoặc nhân ra từ đàn hoang. Mất đàn hoang là mất chỗ để lấy giống mới khi đàn nuôi yếu đi.
Sự đa dạng trong cùng một loài. Mỗi đàn hoang có tính khí, sức chịu nóng, khả năng tìm hoa hơi khác nhau. Sự khác nhau đó là vốn để đàn nuôi thích nghi khi thời tiết đổi.
Ong đực từ bên ngoài. Ong chúa tơ của đàn nuôi bay ra giao phối với ong đực của các đàn quanh vùng, trong đó có đàn hoang. Quanh trại càng nhiều đàn khác nhau, ong chúa càng có bạn đời ít họ hàng.
Thụ phấn cho rừng. Ong dú thân nhỏ, chui được vào hoa nhỏ mà ong mật ít ghé. Nhiều cây rừng, cây bụi đậu quả nhờ lực lượng côn trùng nhỏ này.
Thụ phấn cho vườn. Vườn sát rừng thường đậu trái đều hơn ở những cây hoa nhỏ, phần đóng góp đó có một phần đến từ ong dú hoang mà chủ vườn không hề biết.
Tri thức về loài. Muốn biết loài nào sống ở vùng mình, làm tổ ở đâu, ra hoa nào, phải nhìn vào đàn hoang. Đàn trong hộp đã bị người chọn lọc nên không cho thấy đủ.
Chỉ dấu môi trường. Một vùng còn nhiều đàn ong dú hoang thường là vùng còn cây già, còn hoa dại, ít thuốc. Đàn hoang biến mất là lời nhắc sớm.
Nguồn thay thế khi có dịch hay thiên tai. Khi trại bị lũ, cháy hay một đợt thuốc làm chết hàng loạt, đàn hoang quanh vùng là nguồn để gây dựng lại.
Giữ đúng loài bản địa. Đàn hoang là bằng chứng sống về loài nào thuộc về vùng nào. Giữ chúng là cách chống việc trộn lẫn giống từ nơi khác một cách tuỳ tiện.
Giá trị văn hoá. Nhiều vùng có tập quán, tên gọi, cách lấy mật riêng gắn với ong dú hoang. Mất ong là mất luôn phần tri thức đó.
Thứ không mua lại được. Hộp ong mua được, cây giống mua được, nhưng một quần thể ong dú đã tuyệt ở một khu rừng thì không có chỗ nào bán lại.
Vì sao "đã nuôi trong hộp rồi" vẫn chưa đủ
Một trại ong dú thường bắt đầu từ vài đàn, sau đó tách ra thành vài chục. Mắt thường nhìn thì thấy đàn đông lên, nhưng xét về giống thì tất cả vẫn là con cháu của vài đàn đầu. Nhân lâu năm trong vòng khép kín, khả năng ong chúa giao phối với ong đực cùng dòng tăng lên.
Ở ong không ngòi, giới tính do một nhóm gen quyết định. Khi cha mẹ quá giống nhau về nhóm gen này, một phần trứng lẽ ra thành ong thợ lại nở ra ong đực không làm được việc. Đàn mất sức dần mà người nuôi không hiểu vì sao: mở hộp thấy ong đực nhiều bất thường, ong thợ thưa, đàn không lên. Đây là hiện tượng đã được ghi nhận rộng rãi ở ong không ngòi, không phải chuyện riêng của trại nào.
Cách tự nhiên nhất để tránh chuyện đó là quanh trại còn nhiều đàn khác dòng, trong đó có đàn hoang. Ong chúa tơ bay ra, gặp ong đực từ khắp nơi, đàn con khoẻ. Nói gọn: đàn hoang chính là "nguồn máu mới" miễn phí cho trại của mình.
Cho nên giữ một cây rỗng ruột có tổ ong ở góc vườn, không chặt một hốc đá có ong ở rìa nương, không phải là làm phúc cho ai khác. Đó là giữ sức khoẻ lâu dài cho chính đàn trong hộp của mình.
Ong dú hoang đang mất vì những lý do nào
Chặt cây già, cây rỗng. Ong dú cần hốc sẵn có, nó không tự đục gỗ. Cây già rỗng ruột thường bị chặt trước vì bị coi là cây xấu, cây nguy hiểm.
Phá tổ lấy mật. Cách lấy mật cũ là bổ cây, đập tổ, vắt hết mật lẫn ấu trùng. Đàn chết ngay sau lần lấy đó.
Bắt đàn về nuôi ồ ạt. Khi phong trào nuôi lên, nhiều người vào rừng cưa khúc gỗ có tổ mang về. Đàn nào chuyển hỏng là mất hẳn khỏi cả rừng lẫn trại.
Đốt nương, đốt đồng. Lửa lan vào gốc cây, bụi tre, ụ mối nơi ong làm tổ. Ong chúa không bay được nên đàn chết cả.
Thuốc bảo vệ thực vật. Ong đi kiếm ăn trong bán kính quanh tổ, gặp vườn phun sai giờ là cả lực lượng kiếm ăn chết. Cần đọc nhãn, phun lúc ong ít bay, giữ đúng thời gian cách ly.
Mất hoa dại. Phát quang sạch bờ rào, bờ ruộng làm ong mất nguồn ăn giữa các mùa cây trồng ra hoa.
Sửa nhà, phá tường cũ. Ở đồng bằng, nhiều đàn sống trong khe tường gạch, cột nhà, ống tre. Sửa nhà mà không ai để ý là đàn mất.
Đô thị hoá. Bê tông thay cây xanh, hốc làm tổ mất dần, hoa thưa đi. Đàn ở thành phố sống được nhưng mỏng hơn.
Nắng hạn kéo dài. Tổ trong hốc cây khô kiệt, bình mật cạn, đàn yếu dễ bị kiến và đàn khác cướp.
Cạnh tranh do đặt quá nhiều hộp một chỗ. Một trại rất đông đàn đặt sát rừng có thể làm đàn hoang quanh đó thiếu hoa vào mùa khan.
Không ai để ý. Ong dú nhỏ, ít ai thấy, nên mất cũng không ai hay. Đây là lý do lặng lẽ nhất mà cũng khó sửa nhất.
Người nuôi ong dú bình thường làm được gì
Giữ lại cây có tổ. Thấy cây có tổ ong trong vườn, cứ để đó. Nếu cây nguy hiểm phải chặt, mời người biết chuyển đàn tới trước.
Lấy mật hoang không phá tổ. Chỉ lấy bình mật, chừa phần ấp và một phần mật cho đàn, rồi bịt lại chỗ mở.
Không cưa đàn hoang về khi chưa biết chuyển. Học cho thạo trên đàn nuôi trước. Đàn hoang không phải đồ để tập tay.
Ưu tiên tách đàn từ trại thay vì vào rừng bắt. Đàn nhân ra từ trại không lấy bớt gì của rừng.
Chừa bờ hoa dại. Một dải cỏ hoa ven rào, ven mương là bữa ăn cho cả đàn nuôi lẫn đàn hoang.
Nói chuyện với hàng xóm phun thuốc. Thống nhất giờ phun chiều muộn, báo trước để mình che hộp, và nhắc nhau đọc nhãn thuốc.
Ghi lại chỗ có đàn hoang. Ghi vị trí, kiểu cửa tổ, ngày thấy. Sau vài năm sẽ biết đàn nào còn, đàn nào mất.
Không mua đàn không rõ nguồn. Hỏi kỹ đàn tách từ trại hay cưa từ rừng. Người mua hỏi nhiều thì người bán sẽ đổi cách làm.
Giữ ong đúng loài vùng mình. Không mang ong từ vùng rất xa về rồi để lẫn với đàn bản địa khi chưa hiểu hậu quả.
Kể cho con cháu. Trẻ nhỏ biết ong dú là gì thì lớn lên ít khi bổ cây đập tổ.
Tham gia nhóm người nuôi. Chia sẻ đàn, chia sẻ cách làm giúp ít người phải vào rừng hơn.
Câu hỏi thường gặp
Ong dú hoang có đang bị đe doạ tuyệt chủng không?
Chưa có đủ số liệu đếm đàn ong dú hoang trên cả nước để nói chắc. Điều thấy được là ở nhiều vùng, người già kể ngày xưa gặp tổ dễ hơn bây giờ, và nơi nào mất rừng thì ong cũng thưa theo. Vì vậy nên giữ trước khi có con số.
Nuôi ong dú trong hộp có phải là đang bảo tồn không?
Có một phần, vì đàn trong hộp giữ lại được giống. Nhưng nếu đàn nuôi được lấy bằng cách cưa tổ hoang về, hoặc chỉ nhân trong vòng khép kín, thì nuôi chưa hẳn là bảo tồn. Bảo tồn thật cần cả đàn hoang lẫn chỗ cho chúng sống.
Một đàn ong dú hoang có thể sống bao lâu ở một chỗ?
Nếu hốc tổ còn nguyên và quanh đó đủ hoa, đàn có thể ở một chỗ rất nhiều năm, vì ong chúa già được thay bằng ong chúa mới ngay trong tổ. Người dân nhiều nơi kể có tổ ở một gốc cây suốt mấy đời người.
Thấy tổ ong dú trong tường nhà thì có nên để không?
Ong dú không chích nên phần lớn trường hợp để yên được, chỉ cần không bịt cửa tổ. Nếu phải sửa chỗ đó, hãy nhờ người nuôi ong chuyển đàn ra hộp trước khi đục tường.
Trồng cây gì để giúp ong dú hoang quanh nhà?
Nên có cây ra hoa nối tiếp nhau quanh năm và có cây cho nhựa, vì ong dú cần cả mật, phấn và nhựa để xây tổ. Hoa dại ven rào thường quý hơn một luống hoa cảnh đẹp mà ít mật.
Học thêm về ong dú hoang ở đâu?
Cách chắc nhất là tự quan sát quanh nhà rồi đem điều thấy được đi hỏi người nuôi lâu năm. Các buổi học thực hành tại trại cũng có phần nhận diện tổ hoang và cách chuyển đàn không làm chết ong.
