Một đàn ong dú cho ít mật hơn hẳn một đàn ong mật vì nhiều lý do sinh học cộng lại: đàn nhỏ hơn nhiều, con ong nhỏ nên mỗi chuyến mang về ít mật hoa, chúng bay kiếm ăn gần tổ, tốn nhiều công đi lấy nhựa cây làm tổ, và chỉ cất mật vừa đủ dùng trong những bình sáp nhỏ. Đó là đặc điểm của loài, không phải do người nuôi làm sai.
Đặt một khung ong mật đầy mật cạnh một hộp ong dú vừa mở trên cùng một bàn, chênh lệch hiện ra ngay. Khung ong mật nặng trĩu, kín những ô lục giác vàng óng. Hộp ong dú thì có vài chục bình tròn nhỏ cỡ đầu ngón tay. Nhiều người mới nuôi thất vọng khi lần thu đầu chỉ được vài muỗng. Hiểu vì sao lại như vậy giúp đặt kỳ vọng đúng ngay từ đầu.
Đàn nhỏ, ong nhỏ: phép tính đơn giản về sức lao động
Một đàn ong mật khoẻ có thể lên tới hàng vạn con, trong đó rất đông ong thợ chuyên đi kiếm ăn. Một đàn ong dú, tuỳ loài, thường chỉ vài nghìn tới một vài vạn con, và với những loài nhỏ phổ biến ở mình thì đàn thường ở mức thấp của khoảng đó. Số "lao động" đi lấy mật ít hơn nhiều.
Con ong dú cũng nhỏ hơn ong mật rất nhiều, nhiều loài chỉ bằng con kiến lớn. Mỗi chuyến bay, dạ dày mật của nó chứa được một lượng mật hoa rất nhỏ so với ong mật. Nhiều chuyến cộng lại vẫn chỉ ra một lượng khiêm tốn.
Thêm nữa, ong dú không chỉ đi lấy mật và phấn. Một phần đáng kể ong thợ phải đi lấy nhựa cây về làm sáp đen, trám tổ, làm ống cửa, làm bình. Đây là công việc mà ong mật ít phải làm hơn nhiều, vì ong mật xây bánh tổ chủ yếu bằng sáp tự tiết ra.
Gộp lại, sức lao động dành cho mật của một đàn ong dú chỉ là một phần nhỏ so với một đàn ong mật. Sản lượng mật vì thế nhỏ hơn nhiều lần, và đây là con số mà không kỹ thuật nuôi nào đảo ngược được.
Những lý do khác khiến mật ong dú ít
Bay kiếm ăn gần. Ong dú nhỏ nên bán kính bay kiếm ăn ngắn hơn ong mật nhiều. Chúng chỉ khai thác được hoa trong vùng gần tổ.
Kén hoa nhỏ, hoa vừa. Ong dú lấy được ở những hoa nhỏ mà ong mật bỏ qua, nhưng với những vụ hoa lớn như cao su, nhãn, vải, ong mật tận dụng được nhiều hơn.
Không di chuyển theo mùa hoa. Ong mật ở mình thường được chở đi theo vùng hoa. Ong dú nuôi cố định, phụ thuộc hoa quanh vườn.
Bình mật nhỏ, xây chậm. Mỗi bình mật phải nặn từ sáp và nhựa. Kho chứa mở rộng chậm, không nhanh như việc người nuôi ong mật thêm khung.
Không có khung để quay ly tâm và trả lại. Nghề ong mật lấy mật bằng máy quay rồi trả bánh tổ cho ong đổ đầy tiếp. Bình ong dú bị chọc thủng phải được ong sửa lại.
Ong dú chỉ cất vừa đủ. Đàn ong dú có xu hướng giữ một lượng dự trữ vừa phải, không tích trữ ồ ạt như ong mật trước mùa lạnh.
Mật nhiều nước. Cùng một lượng mật hoa, mật ong dú ít được cô đặc nên thể tích mật ra không nhiều hơn mà chỉ là loãng hơn.
Đàn cần thời gian để mạnh. Đàn mới chia mất nhiều tháng mới đủ quân để có mật dư. Thu sớm là lấy vào phần sống còn của đàn.
Phụ thuộc thời tiết. Mùa mưa ong ra ít, mật làm ra chủ yếu để đàn tự ăn.
Kẻ thù tiêu hao. Kiến, ruồi, thằn lằn, nhện, và đàn ong khác đến cướp mật làm đàn tiêu hao sức.
Người thu quá tay. Thu hết mật làm đàn kiệt, mùa sau còn ít mật hơn. Thu vừa phải mới có mật đều qua các năm.
Ít mật không có nghĩa là nuôi không có giá trị
Vì ít, mật ong dú được nhiều người quý, và giá trên thị trường thường cao hơn mật ong mật. Nhưng ít mật cũng có nghĩa là không nên nhìn nghề nuôi ong dú như một cách làm ra nhiều mật. Người tính toán bằng sản lượng mật như ong mật thường thất vọng.
Giá trị lớn của ong dú nằm ở chỗ khác nữa. Chúng thụ phấn cho cây trong vườn, đặc biệt những loại hoa nhỏ, hoa mọc thấp mà ong mật ít ghé. Chúng hiền, không chích, nuôi được trong vườn nhà gần trẻ nhỏ. Chúng là loài bản địa, nuôi chúng là góp phần giữ một phần đa dạng sinh học của vùng.
Ở các nước nuôi ong không ngòi lâu năm, nhiều người nuôi chủ yếu để thụ phấn, để giữ giống, để dạy học, mật chỉ là phần thưởng thêm. Có nơi nuôi ong dú gắn với du lịch trải nghiệm, khách đến xem tổ, nếm mật tại chỗ.
Bài học cho người mới là đặt kỳ vọng đúng. Đừng tính chuyện thu bao nhiêu lít mỗi tháng. Hãy tính chuyện giữ đàn khoẻ, nhân đàn đều, hiểu cây quanh vườn, rồi mật sẽ tới theo nhịp của nó.
Làm gì để một đàn ong dú cho mật đều hơn
Giữ đàn mạnh trước hết. Đàn đông quân là điều kiện đầu tiên để có mật dư. Không chia đàn quá dày.
Trồng cây ra hoa quanh năm. Xen kẽ cây ra hoa theo mùa khác nhau để ong luôn có nguồn, nhất là cây hoa nhỏ, cây bụi.
Đặt tổ gần nguồn hoa. Vì ong bay gần, đặt hộp ngay trong vườn cây ra hoa hiệu quả hơn đặt ở góc sân trống.
Tránh nắng gắt, mưa hắt. Hộp mát, khô, ổn định nhiệt giúp ong bớt tốn công quạt, giữ tổ.
Hộp có tầng mật riêng. Giúp ong mở rộng kho mật dễ hơn và người nuôi thu sạch hơn, không động tới khu nhộng.
Thu đúng lúc. Thu vào cuối mùa nhiều hoa, khi bình mật đầy và đã vít nắp.
Thu vừa phải. Để lại một phần bình mật cho đàn sống qua mùa thiếu hoa.
Không phá bình khi thu. Hút mật thay vì bóp ép để ong sửa bình nhanh và đổ đầy lại.
Giữ tổ sạch kẻ thù. Chân kệ có chống kiến, kiểm tra ruồi và đàn cướp mật.
Tránh vùng phun thuốc. Thuốc bảo vệ thực vật làm chết ong thợ đi kiếm ăn, đàn yếu đi nhanh. Nhắc hàng xóm đọc nhãn, phun lúc chiều muộn khi ong đã về tổ.
Ghi chép theo từng đàn. Ghi số lần thu, lượng thu, tình trạng đàn. Sau một năm sẽ biết đàn nào tốt để nhân giống.
Những con số trên mạng: vì sao nên dè dặt
Trên mạng có không ít bài viết đưa ra con số "mỗi đàn ong dú cho bao nhiêu lít một năm", kèm lời hứa thu nhập. Người mới đọc thường lấy con số cao nhất để tính.
Sản lượng thật dao động rất lớn: tuỳ loài, tuỳ vùng, tuỳ năm, tuỳ đàn mạnh hay yếu, tuỳ cách thu. Cùng một loài, đàn ở vườn cây ăn trái nhiều hoa có thể cho mật gấp nhiều lần đàn ở khu đô thị ít cây. Con số của trại này không thể áp sang trại khác.
Cách đúng là bắt đầu nhỏ, nuôi ít đàn, ghi chép kỹ trong ít nhất một năm đủ các mùa, rồi mới có con số của chính mình. Đó cũng là cách các khoá học thực hành thường khuyên: hiểu đàn ong của mình trước khi tính chuyện mở rộng.
Và nếu có ai cam kết sản lượng hay thu nhập từ nuôi ong dú, hãy coi đó là dấu hiệu cần cẩn trọng. Nghề nông nào cũng phụ thuộc thời tiết và sinh vật, không ai cam kết được thay cho con ong.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao mật ong dú đắt hơn mật ong mật?
Phần lớn là vì mỗi đàn cho rất ít mật, thu tốn công và cần cẩn thận để không hại đàn. Giá cụ thể tuỳ nơi bán và chất lượng, không có một mức chung.
Đàn ong dú bao lâu thì thu được mật?
Đàn mới chia thường cần nhiều tháng để đủ mạnh và có mật dư. Thời gian thật tuỳ loài, mùa hoa và sức đàn, nên quan sát bình mật đầy và đã vít nắp mới thu.
Có cách nào để ong dú cho nhiều mật như ong mật không?
Không. Kích thước đàn, cỡ con ong và tập tính cất mật là đặc điểm sinh học. Chăm tốt chỉ giúp đàn cho mật đều và ổn định hơn trong giới hạn của loài.
Nuôi ong dú nếu không vì mật thì để làm gì?
Ong dú thụ phấn cho cây trồng, hiền và an toàn trong vườn nhà, góp phần giữ loài ong bản địa. Nhiều người nuôi để thụ phấn, để học, để làm du lịch trải nghiệm.
Ong dú có ăn hết mật của mình không?
Đàn ong dùng mật làm năng lượng hằng ngày, nhất là mùa thiếu hoa. Nếu thu quá tay vào mùa đó, đàn có thể thiếu ăn, yếu đi hoặc bỏ tổ.
