Hộp ong dú có nắp trong suốt cho phép nhìn thẳng vào bánh ấp, bình mật, bình phấn mà không phải cạy tổ. Nó rất hữu ích cho việc học và dạy. Nhưng để đàn sống khoẻ, nắp trong suốt phải luôn có nắp che tối phía trên, hộp phải được giữ mát và chống đọng hơi nước. Mở nắp che để xem chỉ nên ngắn, rồi đậy lại.
Nhiều người làm hộp nắp mica xong thấy đàn bên trong chậm lớn, hay trám kín mặt nắp bằng nhựa, hoặc bị nấm vì nước đọng. Không phải do mica có hại, mà do ánh sáng, nhiệt và độ ẩm thay đổi khi mình thêm một tấm trong suốt vào nhà ong. Bài này nói về những thay đổi đó và cách xử lý.
Vì sao ong dú cần bóng tối trong tổ?
Trong hốc cây, tổ ong dú gần như tối hoàn toàn. Ánh sáng chỉ lọt vào qua cửa tổ hẹp. Toàn bộ việc nuôi con, đắp bình, chia thức ăn diễn ra trong bóng tối. Ong định hướng trong tổ bằng mùi, bằng chạm và bằng nhiệt, không cần ánh sáng.
Khi bị chiếu sáng, đàn hiểu như tổ bị thủng. Phản ứng tự nhiên là trám lại. Đó là lý do nhiều hộp nắp trong suốt sau vài tuần bị phủ một lớp nhựa sẫm màu, nhìn không thấy gì nữa. Ong không ghét mình, chúng đang sửa một cái lỗ.
Ánh sáng thường đi kèm nhiệt. Nắng chiếu qua tấm trong suốt làm phần dưới nắp nóng lên rất nhanh, giống như nhà kính. Bánh ấp ngay dưới nắp chịu nóng nhiều nhất. Đàn phải tốn công làm mát, hoặc dời bánh ấp xuống sâu hơn, xa nắp.
Vì vậy nguyên tắc số một của hộp quan sát là: nắp trong suốt luôn có một nắp che tối, kín sáng, đậy lên trên. Chỉ khi xem mới mở nắp che, và mở trong bóng mát, không mở dưới nắng.
Thiết kế hộp quan sát đúng cách
Nắp trong là tấm riêng. Tấm mica hoặc kính đặt trên miệng tầng, nằm dưới nắp gỗ. Nắp gỗ mới là nắp che mưa nắng.
Nắp che phải kín sáng. Gỗ dày hoặc có lót vải tối. Tấm che mỏng để lọt sáng thì ong vẫn trám.
Để khe nhỏ giữa nắp trong và nắp che. Lớp không khí mỏng giúp cách nhiệt, giảm nóng truyền xuống.
Mica hay kính. Mica nhẹ, ít vỡ nhưng dễ xước. Kính trong lâu hơn nhưng nặng và nguy hiểm nếu vỡ. Với lớp học có trẻ em, mica an toàn hơn.
Kích thước khít miệng tầng. Hở khe là kiến, ruồi chui vào. Tấm phải phủ kín mép.
Không dùng vít xuyên mica. Ép bằng chính nắp gỗ phía trên để dễ tháo ra lau.
Lỗ thông hơi nhỏ. Một vài lỗ có lưới chắn giúp giảm đọng nước dưới nắp trong.
Đặt tầng quan sát ở trên cùng. Thường là tầng mật hoặc tầng giữa. Đặt nắp trong ngay trên bánh ấp thì đàn bị quấy nhiều hơn.
Hộp đặt chỗ râm. Hộp quan sát nhạy nóng hơn hộp thường. Cần bóng mát cả ngày.
Có tay nắm cho nắp che. Mở nhẹ, không giật mạnh làm rung hộp.
Ghi chú đây là hộp quan sát. Để người khác trong nhà biết, không lấy mật kiểu bình thường ở hộp này.
Đọng hơi nước và nấm: mặt trái ít ai nói
Ong dú giữ ẩm trong tổ khá cao. Khi mặt nắp trong suốt nguội hơn không khí bên trong, ví dụ ban đêm hoặc khi trời mưa, hơi nước đọng thành giọt dưới mặt nắp. Giọt nước nhỏ xuống bánh ấp hay bình phấn, lâu ngày sinh mốc.
Gỗ hút ẩm và nhả ẩm từ từ, nên hộp gỗ thường ít bị đọng như vậy. Mica và kính không hút ẩm, nên nước đọng thành giọt. Đây là khác biệt lớn nhất giữa nắp gỗ và nắp trong suốt mà người làm hộp hay quên.
Cách giảm là để lớp không khí cách nhiệt giữa nắp trong và nắp che, làm vài lỗ thông hơi có lưới, và đặt hộp ở chỗ ít chênh nhiệt ngày đêm. Có người dán một miếng vải mỏng hút ẩm ở mặt dưới nắp che, thay định kỳ.
Nếu thấy nắp trong đọng nhiều nước, có mốc xanh trắng ở mép, nên lau khô vào giờ ấm trong ngày và xem lại chỗ đặt. Đàn bị ẩm mốc kéo dài sẽ suy, và ruồi thường tới sau mốc.
Xem đàn qua nắp trong mà không quấy
Xem ngắn. Vài phút mỗi lần là đủ. Mở lâu làm tổ nguội hoặc nóng tuỳ thời tiết.
Xem trong bóng mát. Không bao giờ mở nắp che dưới nắng trực tiếp.
Không gõ lên mặt nắp. Ong cảm rung rất nhạy. Gõ để "đánh thức" ong là làm đàn hoảng.
Đèn soi dùng ánh sáng dịu. Nếu cần soi, dùng đèn yếu, chiếu xiên, không rọi thẳng lâu.
Không xem quá dày. Một vài lần mỗi tuần cho mục đích học là đủ. Mỗi ngày nhiều lần thì đàn chậm lớn.
Chụp ảnh thay vì nhìn lâu. Chụp nhanh rồi đậy lại, xem ảnh sau. Ảnh còn giúp so sánh qua các tuần.
Hướng dẫn trẻ em trước khi mở. Đứng yên, không thổi hơi vào hộp, không đập tay.
Nếu ong đã trám mặt nắp. Đó là dấu hiệu bị quấy nhiều hoặc lọt sáng. Giảm số lần xem, kiểm nắp che.
Lau mặt nắp định kỳ. Vào giờ ấm, tháo nắp trong nhanh, lau nhẹ lớp nhựa ở mép, đậy lại.
Không lấy mật kiểu thường ở hộp quan sát. Hộp này để học. Lấy mật làm xáo trộn mất cấu trúc mà mình muốn quan sát.
Ghi lại điều thấy. Bánh ấp xoắn hay chùm, ô chúa ở đâu, bình mật mới. Đây là tư liệu học quý.
Hộp quan sát dạy được gì?
Với người mới, nhìn qua nắp trong lần đầu thường là lúc mọi khái niệm trong sách trở nên thật. Bánh ấp xoắn ốc từ giữa ra, bình mật tròn dẹt chen nhau, những sợi sáp mảnh nối các tầng bánh ấp. Thấy tận mắt rồi thì lần sau mở hộp thường sẽ biết mình đang nhìn gì.
Hộp quan sát cũng dạy về nhịp sống của đàn. Theo dõi một mảng bánh ấp qua vài tuần sẽ thấy phần nào mới đẻ, phần nào sắp nở, ong dọn ô cũ và đắp ô mới ra sao. Những điều này khó học qua mở hộp thường, vì mở là phá đúng chỗ mình muốn xem.
Ở buổi học thực hành tại trại, hộp quan sát thường là chỗ học viên đứng lâu nhất. Nhưng người hướng dẫn cũng phải nhắc chuyện đậy nắp, giữ bóng mát, để học viên hiểu rằng nhìn thấy được không có nghĩa là được quấy nhiều.
Một hộp quan sát tốt có thể dùng nhiều năm nếu chăm đúng. Nó không phải hộp cho mật, mà là hộp cho hiểu biết. Với trại có dạy học, đây là khoản đầu tư rất đáng.
Câu hỏi thường gặp
Ong dú trám kín nắp mica thì làm sao?
Đó là dấu hiệu tổ bị lọt sáng hoặc bị quấy nhiều. Kiểm nắp che có kín sáng không, giảm số lần mở xem; vào giờ ấm có thể cạo nhẹ lớp nhựa ở một góc để nhìn.
Hộp quan sát có cho mật được không?
Đàn vẫn đắp mật bình thường, nhưng lấy mật ở hộp quan sát làm hỏng chính phần mình muốn xem. Hộp này nên dành cho việc học.
Nên dùng mica hay kính cho nắp quan sát?
Mica nhẹ, an toàn khi có trẻ em nhưng dễ xước. Kính trong lâu hơn nhưng nặng và nguy hiểm nếu vỡ. Chọn theo người sẽ sử dụng hộp.
Vì sao mặt dưới nắp mica hay đọng nước?
Vì không khí trong tổ ẩm, còn mica không hút ẩm như gỗ. Khi nắp nguội hơn bên trong, hơi nước đọng lại. Lớp không khí cách nhiệt và lỗ thông hơi có lưới giúp giảm.
Đặt hộp quan sát trong nhà được không?
Có thể nếu có ống dẫn cửa tổ ra ngoài và chỗ đặt mát, ổn định. Cần cẩn thận để ong không bay vào nhà và hộp không bị nóng khi nắng rọi qua cửa sổ.
