Cỡ thân ong dú gợi ý ba điều chính. Ong to thường bay xa hơn, nên cần vùng hoa rộng hơn để no. Ong nhỏ lách được vào hoa nhỏ mà ong to bỏ qua. Ong to thường xây bình mật to hơn và cần hốc tổ rộng hơn. Nhưng cỡ thân không cho biết đàn khoẻ hay yếu, hiền hay dữ, nhiều mật hay ít, những điều đó phải nhìn chính đàn.
Đặt hai con ong dú lên một mặt gỗ sáng, cạnh một hạt gạo. Con thứ nhất ngắn hơn nửa hạt gạo, đen tuyền. Con thứ hai dài gần bằng hạt gạo, thân chắc, nâu đen. Chỉ một khác biệt đó thôi đã kéo theo cả loạt khác biệt trong cách hai đàn sống: bay đi đâu, ăn hoa gì, xây tổ ra sao.
Bài này giải thích những mối liên hệ đó dưới góc sinh học, chỉ ra những kết luận vội cần tránh, và chỉ cách đo cỡ ong đơn giản tại nhà.
Cỡ thân và tầm bay kiếm ăn
Ở ong nói chung, các nhà nghiên cứu nhận thấy một xu hướng khá rõ: con ong càng to thì khoảng cách bay kiếm ăn càng xa. Cơ bay lớn hơn, dự trữ năng lượng nhiều hơn, chịu gió tốt hơn. Ong không ngòi cũng đi theo xu hướng này.
Với ong dú đen nhỏ, phần lớn việc kiếm ăn diễn ra trong vài trăm mét quanh tổ. Ong thân lớn có thể đi xa hơn đáng kể. Con số chính xác khác nhau theo loài, địa hình, gió và nguồn hoa, nên bà con chỉ cần nhớ thứ tự: nhỏ thì gần, to thì xa hơn.
Điều này có hệ quả thực tế. Đàn ong nhỏ phụ thuộc gần như hoàn toàn vào vườn và mấy vườn xung quanh. Vườn nhà trơ hoa là đàn đói, dù cách đó một cây số có cả đồi hoa. Đàn ong to tận dụng được vùng rộng hơn, ít phụ thuộc một vườn, nhưng cũng chịu ảnh hưởng của mọi thứ trong vùng rộng đó, kể cả những ruộng đang phun thuốc.
Với người nuôi, muốn nuôi ong nhỏ thì vườn quanh hộp phải giàu hoa. Muốn nuôi ong to thì phải nhìn cả vùng, không chỉ vườn nhà. Đặt hộp đúng chỗ quan trọng hơn chọn hộp đẹp.
Cỡ thân và loại hoa ong ghé
Ong nhỏ có lợi thế với hoa nhỏ. Những bông hoa li ti của cỏ dại, của nhiều cây rừng, những chùm hoa nhỏ của cây ăn trái, ong dú đen bò vào được, đứng vừa trên cánh hoa, lấy được phấn và mật. Ong to đậu lên những hoa đó không khéo bằng, có khi bỏ qua vì không bõ công.
Ong nhỏ cũng hay tận dụng phấn còn sót. Sau khi ong to hay ong mật ghé qua, trên hoa vẫn còn phấn rơi rớt. Ong dú nhỏ nhặt từng chút, kiên nhẫn. Điều này giúp chúng sống được ở nơi ong to cạnh tranh mạnh.
Ngược lại, hoa to, hoa có cánh dày, hoa mật nhiều thì ong to xử lý tốt hơn, mang về nhiều hơn mỗi chuyến. Trong cùng một khu rừng, ong to và ong nhỏ chia nhau hoa, ít giẫm chân lên nhau hoàn toàn.
Cả hai đều lưỡi ngắn so với ong mật, nên với hoa ống sâu thì cả hai đều khó lấy mật. Và cả hai, nếu là ong dú châu Á, đều không biết rung hoa để giũ phấn như ong nghệ. Cỡ thân không thay được những giới hạn chung đó.
Cỡ thân, cỡ bình mật và nhu cầu hốc tổ
Ong to xây bình to. Bình mật, bình phấn thường tỉ lệ với cỡ con ong. Ong dú đen nhỏ có bình cỡ hạt đậu, ong thân lớn có bình to hơn nhiều.
Bình to dễ thu mật. Hút hay rót mật từ bình to nhanh hơn, ít phải chọc nhiều bình, ít sáp lẫn vào mật.
Ô ấp cũng to theo. Ấu trùng ong to cần ô to, nên bánh ấp của đàn ong to chiếm nhiều chỗ hơn.
Hốc tổ lớn hơn. Đàn ong to cần hốc rộng. Hộp làm cho ong nhỏ không đủ chỗ cho đàn ong to phát triển.
Cửa tổ to hơn. Ống cửa rộng hơn để ong to ra vào. Cửa to cũng cần nhiều ong gác hơn.
Tiêu tốn nhiều hơn. Mỗi con ong to ăn nhiều hơn để sống và bay. Đàn cần lượng hoa lớn hơn chỉ để giữ mình.
Nhựa cây nhiều hơn. Xây bình to, vỏ bọc to tốn nhiều nhựa. Quanh trại cần nguồn nhựa dồi dào.
Mỗi chuyến mang nhiều hơn. Ong to mang về nhiều phấn và mật hơn mỗi lần bay, nhưng số chuyến và số ong mới là thứ quyết định tổng lượng.
Số ong trong đàn khác nhau. Đàn ong nhỏ có thể rất đông. Đàn ong to không nhất thiết đông hơn. Đừng so cỡ con mà quên so số con.
Mật vẫn loãng như nhau. Bình to không làm mật đặc hơn. Mật ong không ngòi dù từ ong to hay nhỏ đều nhiều nước, chua nhẹ.
Hộp phải theo cỡ ong. Đây là bài học thực tế nhất: biết cỡ ong để chọn cỡ hộp, cỡ ngăn mật, cỡ cửa.
Những điều cỡ thân KHÔNG nói được
Không nói đàn khoẻ hay yếu. Đàn ong nhỏ rất khoẻ vẫn tốt hơn đàn ong to đang suy. Nhìn dòng ong, bánh ấp, kho mật mới biết.
Không nói tính khí. Có nhóm ong to hiền, có nhóm ong nhỏ gắt. Cỡ thân không phải thước đo độ dữ.
Không nói chắc lượng mật. Ong to thường có bình to, nhưng đàn có cho mật dư hay không còn tuỳ vườn và sức đàn.
Không nói tên loài. Nhiều loài cùng cỡ, và trong một loài vẫn có con to con nhỏ. Cỡ chỉ là một manh mối.
Ong trong một đàn không đều. Ấu trùng được nuôi kém có thể nở ra ong thợ nhỏ hơn bình thường. Đàn thiếu phấn lâu ngày có thể có nhiều ong nhỏ.
Ong non trông khác. Ong mới nở nhạt màu, trông mềm. Đừng tưởng đó là loài khác nhỏ hơn.
Ong đực, ong chúa khác cỡ. Ong chúa đã đẻ to hơn hẳn, ong đực có khi trông khác ong thợ. So cỡ phải so ong thợ với ong thợ.
Không nói đàn già hay trẻ. Tuổi đàn không làm con ong to lên. Đàn lâu năm chỉ đông hơn, tổ lớn hơn.
Không nói hợp vườn mình. Ong to bay xa chưa chắc hợp vườn nhỏ giữa vùng thưa hoa. Hợp hay không phải xét cả vùng.
Không nói chịu lạnh, chịu nóng. Khả năng chịu khí hậu phụ thuộc loài và nơi gốc của loài, không chỉ cỡ thân.
Không nói thụ phấn tốt hơn. Ong to và ong nhỏ giỏi với những loại hoa khác nhau. Không có cỡ nào thắng ở mọi cây.
Đo cỡ ong dú tại nhà thế nào?
Cách đơn giản nhất là so với vật quen thuộc. Bắt nhẹ một con ong thợ vào lọ thủy tinh trong, đặt lọ cạnh một hạt gạo, một que diêm hoặc một thước kẻ có vạch milimét, chụp ảnh thật gần. Ảnh có vật so giúp người khác hình dung ngay, ảnh không có vật so thì gần như vô dụng khi trao đổi.
Muốn chính xác hơn, dùng mẫu ong đã bảo quản trong cồn, đặt lên tờ giấy kẻ ô milimét, chụp thẳng từ trên xuống. Đo chiều dài từ đầu tới cuối bụng, không tính râu và cánh. Đo vài con lấy trung bình, vì ong trong đàn không đều nhau.
Ghi lại cỡ cùng mã đàn, ngày đo, vào sổ trại. Nếu trong trại có nhiều đàn, bảng cỡ ong là một cách sơ bộ để thấy đàn nào có thể thuộc nhóm khác. Khi nghi ngờ, kèm bảng đó lúc gửi mẫu nhờ người có chuyên môn định loại.
Đo cỡ ong cũng là bài tập quan sát tốt cho người mới. Nhìn kỹ một con ong qua kính lúp, thấy giỏ phấn, râu gập, cánh xếp, rồi so hai đàn với nhau, người học sẽ hiểu con ong mình nuôi rõ hơn nhiều so với chỉ nhìn cửa hộp từ xa.
Câu hỏi thường gặp
Ong dú nhỏ nhất to cỡ nào?
Những ong không ngòi nhỏ nhất chỉ dài khoảng vài milimét, nhỏ hơn cả ong dú đen thường gặp. Chúng dễ bị nhầm với ruồi nhỏ hay kiến có cánh.
Ong dú to có phải ong dú già không?
Không. Ong dú khi nở ra đã đạt cỡ cuối cùng, không lớn thêm theo tuổi. Con to hơn thường thuộc nhóm khác hoặc là ong chúa.
Vì sao trong cùng một hộp có ong to ong nhỏ?
Có thể là ong chúa, ong đực bên cạnh ong thợ, hoặc ong thợ nở từ ấu trùng được nuôi đủ hay thiếu thức ăn. Hiếm khi hai loài sống chung một tổ.
Ong dú to thì bay xa bao nhiêu?
Không có con số chung cho mọi loài. Xu hướng là ong càng to càng bay xa hơn ong dú đen nhỏ vốn chỉ kiếm ăn trong vài trăm mét. Địa hình, gió và nguồn hoa cũng ảnh hưởng lớn.
Cỡ ong có ảnh hưởng tới chất lượng mật không?
Không trực tiếp. Chất lượng mật phụ thuộc nguồn hoa, độ chín, cách thu và bảo quản. Cỡ ong chủ yếu ảnh hưởng cỡ bình và cách thu.
Nên chọn ong to hay ong nhỏ cho vườn nhỏ quanh nhà?
Vườn nhỏ thường hợp ong nhỏ hơn, vì ong nhỏ cần ít hoa, bay gần và chịu hộp nhỏ. Ong to cần vùng hoa rộng và hốc lớn mới phát huy được.
