Nhóm ong dú hợp nuôi lấy mật là nhóm có đàn đông, bình mật to, xếp khu mật tách khỏi bánh ấp và chịu được việc mở hộp mà không bỏ đi. Nhưng con ong chỉ là một nửa câu chuyện. Nửa kia là vườn: ong to mấy mà quanh trại thiếu hoa thì cũng không có mật để lấy.
Mở hai hộp ong dú đặt cạnh nhau trong cùng một vườn, có lúc thấy cảnh thế này: hộp bên trái chật kín những chùm bình căng bóng, hộp bên phải chỉ lèo tèo vài bình xẹp quanh bánh ấp. Người mới sẽ hỏi ngay "hộp trái là giống tốt hả anh?". Có thể. Nhưng cũng có thể đàn trái là đàn già khoẻ, đàn phải mới tách tháng trước. Hoặc hai đàn thuộc hai nhóm ong khác nhau.
Bài này tách bạch phần nào do nhóm ong, phần nào do từng đàn, phần nào do vườn, để việc chọn ong lấy mật dựa trên lý lẽ chứ không dựa trên một tấm ảnh hộp đầy mật.
Lượng mật do loài, do đàn hay do vườn?
Lượng mật mỗi lần thu là kết quả của ba thứ chồng lên nhau. Thứ nhất là nhóm ong: con ong to hay nhỏ, bình mật to hay nhỏ, đàn đông hay thưa theo bản chất của loài. Thứ hai là sức của từng đàn: ong chúa còn đẻ tốt không, đàn đã ổn định bao lâu, có vừa bị tách hay bị phá không. Thứ ba là vườn: quanh tổ có bao nhiêu hoa, nở vào lúc nào, có bị phun thuốc không.
Ba thứ này không cộng mà nhân với nhau. Một nhóm ong giỏi tích mật đặt trong vườn thiếu hoa vẫn cho ít. Một đàn nhóm thường nhưng rất khoẻ, ở giữa vùng hoa rừng nở rộ, có thể cho nhiều hơn đàn "giống tốt" đặt sai chỗ.
Vì vậy, đừng đánh giá một nhóm ong qua một hai đàn. Muốn so, phải so nhiều đàn, cùng vườn, cùng mùa, cùng cách nuôi, và ghi chép qua ít nhất một năm. Phần lớn những lời khẳng định "ong này nhiều mật hơn ong kia" trên mạng thiếu điều kiện đó.
Với người mới, câu hỏi thực tế hơn không phải "nhóm nào nhiều mật nhất" mà là "nhóm nào hợp với vườn mình, kiếm đàn được ở gần, mình chăm được". Trả lời được câu đó thì mật sẽ tới, dù ít hay nhiều.
Đặc điểm của nhóm ong dú cho mật khá
Đàn đông người. Càng nhiều ong thợ đi làm thì càng nhiều mật đổ về. Nhóm ong có đàn tự nhiên đông thường tích được nhiều hơn.
Bình mật to. Bình to chứa nhiều mật trên mỗi phần sáp bỏ ra. Thu mật từ bình to cũng nhanh và sạch hơn chọc từng bình li ti.
Khu mật tách khỏi bánh ấp. Nhóm ong dồn bình mật về một phía, xa bánh ấp, cho phép lấy mật mà không làm vỡ ô ấp. Đây là đặc điểm quý cho người nuôi.
Chịu được hộp nhiều tầng. Đàn chịu đắp bình mật lên tầng trên của hộp thì có thể thu bằng cách nhấc tầng, ít xáo trộn.
Không dễ bỏ tổ. Có nhóm bị mở hộp vài lần là bỏ đi. Nhóm chịu được thao tác mới hợp để lấy mật định kỳ.
Hồi phục nhanh sau thu mật. Đàn sửa lại bình và tích mật trở lại trong vài tuần là đàn hợp nuôi lấy mật.
Tầm bay vừa đủ. Ong bay xa hơn tận dụng được vùng hoa rộng hơn. Nhóm thân lớn có lợi thế này khi vùng hoa thưa.
Ăn được nhiều loại hoa. Nhóm kén hoa sẽ đói khi cây quen hết mùa. Nhóm ăn tạp vượt mùa khó tốt hơn.
Tính khí dễ chịu. Mở hộp thu mật mà bị bâu cắn khắp người thì khó làm cẩn thận. Đàn hiền giúp thao tác sạch sẽ, ít làm đổ mật.
Nguồn giống sẵn ở địa phương. Nhóm ong có đàn hoang quanh vùng thì dễ kiếm đàn, đàn quen khí hậu, ít rủi ro hơn giống mang từ xa về.
Ít bị kẻ thù tấn công. Nhóm có cửa tổ, nhựa phòng thủ tốt ít bị kiến, ruồi hại xâm nhập, đàn giữ được mật lâu.
Vì sao ong thân lớn chưa chắc là lựa chọn tốt cho vườn mình?
Nhìn ảnh trại ong thân lớn ở nước ngoài với bình mật to như trứng cút, ai cũng muốn có. Nhưng ong to cũng ăn nhiều. Mỗi con ong tiêu tốn nhiều mật để bay, đàn cần lượng hoa lớn chỉ để sống, phần dư mới thành mật cho người. Vùng hoa thưa, mật dư có khi không còn.
Ong thân lớn cũng cần hốc tổ to, hộp to, chỗ đặt mát. Phần lớn nhóm thân lớn quen rừng già, nơi có bóng mát và nhựa dồi dào. Đặt vào vườn tạp nắng gắt, chúng dễ bị nóng và căng thẳng hơn ong nhỏ quen sống trong khe tường.
Rồi chuyện nguồn giống. Ở Việt Nam, đàn ong thân lớn thường chỉ có ở rừng, trong thân cây to. Đi tìm chúng dễ dẫn tới đốn cây, phá tổ, mà đàn đưa về cũng chưa chắc sống. Còn mua đàn thân lớn nhập ngoại thì kéo theo rủi ro dịch bệnh và pháp lý.
Ngược lại, ong dú đen nhỏ cho ít mật mỗi đàn, nhưng dễ kiếm đàn, dễ nhân, chịu được vườn nhỏ, chịu được khí hậu tại chỗ. Nhiều đàn nhỏ khoẻ cộng lại vẫn là một lượng mật có giá trị. Đó là lý do phần đông người nuôi ở Việt Nam bắt đầu và gắn bó với nhóm này.
Đánh giá một đàn có hợp để lấy mật không
Nhìn dòng ong ở cửa. Đàn khoẻ có dòng ong ra vào đều, nhiều con mang phấn. Cửa vắng giữa buổi sáng nắng là đàn yếu.
Nhìn lớp vỏ bọc. Mở hộp thấy vỏ bọc dày, kín, ong bò ra bít chỗ hở nhanh là dấu hiệu đàn đông.
Nhìn bánh ấp. Bánh ấp rộng, đều, có ô mới đóng nắp ở rìa nghĩa là ong chúa đang đẻ tốt.
Đếm sơ khu bình mật. Bình mật căng, phủ kín, chiếm phần lớn khoảng trống ngoài bánh ấp là đàn đang dư mật.
Xem bình phấn. Phấn đủ thì đàn nuôi được ong non. Đàn chỉ có mật mà thiếu phấn sẽ suy về sau.
Xem tuổi đàn. Đàn mới tách dưới vài tháng không nên lấy mật. Cho đàn ổn định trước.
Cân hộp. Cân định kỳ cho biết đàn đang tích hay đang ăn vào kho. Hộp nặng dần qua các tuần là đàn có mật dư.
Xem mùa hoa. Lấy mật ngay trước mùa khan hoa là lấy mất phần ăn của đàn. Lấy vào cuối mùa hoa chính an toàn hơn.
Xem sức hồi phục lần trước. Ghi lại lần thu trước đàn mất bao lâu để đầy lại. Đàn hồi chậm thì giảm phần lấy.
Chừa phần cho đàn. Không vét sạch. Để lại một phần bình mật, nhất là bình gần bánh ấp.
Ghi kết quả theo mã đàn. Lượng mật mỗi đàn mỗi lần, ghi đều đặn, sau một năm sẽ thấy rõ đàn nào đáng nhân giống.
Chọn nhóm ong xong, việc gì quyết định lượng mật?
Khi đã chọn được nhóm ong hợp, phần còn lại nằm ở vườn và ở tay người nuôi. Trồng thêm cây nở rải rác quanh năm, giữ cỏ dại ra hoa ở bờ rào, tránh phun thuốc lúc ong đang bay, là những việc nhỏ nhưng nâng lượng mật nhiều hơn đổi giống.
Chọn lọc trong chính trại mình là con đường dài hạn. Sau một hai năm ghi chép, sẽ thấy vài đàn luôn tích nhiều, hồi phục nhanh, hiền. Nhân giống từ những đàn đó, trại dần dần tốt lên mà không cần mua giống lạ.
Cách thu mật cũng ảnh hưởng. Thu sạch, không làm vỡ bánh ấp, không làm đổ mật ra hộp để kiến ruồi kéo tới, thì đàn hồi nhanh và lần sau lại có. Thu ẩu một lần có thể làm đàn suy cả mùa.
Và cuối cùng là đặt kỳ vọng đúng. Mật ong dú vốn ít. Người nuôi bền là người coi mỗi chén mật là phần thưởng của một đàn khoẻ, không phải người chạy theo số lít. Những chuyện này bà con có thể tập ngay trên hộp thật ở các buổi học thực hành.
Câu hỏi thường gặp
Ong dú đen nhỏ có đáng nuôi lấy mật không?
Đáng, nếu đặt kỳ vọng đúng. Mỗi đàn cho ít, nhưng đàn dễ kiếm, dễ nhân, chịu được vườn nhỏ, nên nuôi nhiều đàn khoẻ vẫn có lượng mật đáng kể.
Đàn mua về bao lâu thì lấy mật được?
Tuỳ sức đàn lúc mua và nguồn hoa. Đàn mới chuyển cần thời gian ổn định, sửa tổ, tích kho cho chính nó trước. Thấy khu bình mật căng và dư rõ rệt mới nên thu lần đầu.
Một năm lấy mật ong dú mấy lần?
Không có số cố định. Thường người nuôi thu vào cuối các mùa hoa chính, khi đàn dư mật, và chừa đủ cho mùa khan. Đàn yếu thì bỏ qua.
Hộp to có làm ong cho nhiều mật hơn không?
Không nhất thiết. Hộp quá to so với đàn khiến ong khó giữ ấm và canh giữ. Hộp vừa với đàn, nâng tầng khi đàn lớn, hiệu quả hơn.
Có nên nhân giống từ đàn nhiều mật nhất trại?
Nên, nếu đàn đó cũng khoẻ, hiền, hồi phục nhanh qua nhiều lần thu. Đừng chọn chỉ dựa vào một lần thu nhiều, có thể do đàn tình cờ ở chỗ nhiều hoa.
Mật ong thân lớn có ngon hơn mật ong dú nhỏ không?
Ngon hay không phụ thuộc nhiều vào nguồn hoa, độ chín của mật và cách bảo quản. Cỡ con ong không quyết định mùi vị.
