Ong dú hợp làm ong thụ phấn cho những cây có hoa nhỏ, phấn lộ, trồng gần tổ, kể cả trong nhà lưới vì ong không chích và không bay xa. Nhóm thân nhỏ, đàn đông như Tetragonula hợp với nhà màng và luống thấp; nhóm thân lớn bay xa hơn hợp với vườn cây cao. Còn những cây phải rung hoa mới ra phấn như cà chua, cà tím thì ong dú gần như không giúp được.
"Nhà màng trồng dâu của em có nên đặt vài hộp ong dú không anh?" Người hỏi là một bạn trẻ trồng dâu ở Đà Lạt, đã nghe nói ong giúp trái tròn đều hơn. Câu trả lời không thể là "có" hay "không" ngay. Phải hỏi lại: nhà màng nóng cỡ nào, có nguồn hoa khác không, phun thuốc gì, và đàn ong lấy ở đâu.
Bài này giải thích ong dú thụ phấn được loại hoa nào, nhóm nào hợp kiểu vườn nào, những điều kiện để đàn sống được khi làm "ong đi làm thuê" trong vườn, và những cây mà ong dú không nên được giao nhiệm vụ.
Ong dú thụ phấn được loại hoa nào?
Ong dú nhỏ, lưỡi ngắn. Chúng giỏi với những hoa nhỏ, mở rộng, phấn và mật nằm gần miệng hoa: hoa cây ăn trái nhiệt đới, hoa dâu tây, hoa dưa, hoa nhiều loại cỏ dại, hoa cây rừng nhỏ li ti. Với hoa hình ống sâu, ong dú lấy không tới mật, ghé ít.
Ong dú không biết rung hoa. Có những cây giữ phấn trong bao kín, chỉ mở lỗ nhỏ, như cà chua, cà tím. Những cây đó cần côn trùng bám vào rung mạnh để giũ phấn ra. Ong nghệ làm được, một số ong không ngòi châu Mỹ làm được, còn ong dú châu Á thì không. Đặt ong dú vào nhà màng cà chua để thay ong nghệ là đặt sai việc.
Ong dú cũng có tính trung thành với một khoảng hoa. Một con ong đã tìm thấy luống hoa tốt sẽ quay lại nhiều lần trong ngày. Điều này có lợi cho thụ phấn, vì phấn được mang qua lại giữa những cây cùng loại.
Một điểm cần biết thêm: nhiều cây trồng tự thụ phấn được một phần, ong chỉ giúp tăng hoặc làm đều. Mức lợi thật sự tuỳ giống cây, tuỳ vùng, và nhiều khi chưa được đo kỹ trong điều kiện Việt Nam. Bà con nên thử ở quy mô nhỏ, ghi chép, so sánh trước khi tin chắc.
Vì sao ong dú hợp làm ong thụ phấn?
Không chích. Người làm vườn hái quả, tỉa cành cạnh hộp ong mà không sợ. Đây là lợi thế lớn so với ong mật trong vườn có nhiều người qua lại.
Đàn nhỏ, dễ dời. Hộp ong dú gọn, nhẹ, có thể đặt giữa luống hay dời vào nhà màng mà không cần xe lớn.
Bay gần. Ong dú kiếm ăn quanh tổ, ít bay đi xa bỏ vườn. Đặt hộp ở đâu thì ong làm việc chủ yếu quanh đó.
Làm việc quanh năm. Đàn không nghỉ đông như ong mật ở xứ lạnh. Ở vùng nhiệt đới, ong dú có mặt cả những mùa cây ra hoa lẻ tẻ.
Ít bỏ tổ. Đàn ong dú ít khi bay đi chia đàn như ong mật. Hộp đặt vườn là ở lâu dài nếu đàn được chăm đủ.
Ghé hoa nhỏ ong mật bỏ qua. Nhiều hoa quá nhỏ hay quá ít mật với ong mật lại đủ với ong dú.
Đàn bản địa sẵn có. Không phải nhập giống, đàn quen khí hậu tại chỗ, không gây rủi ro cho hệ sinh thái.
Ít ồn, ít gây chú ý. Hợp với vườn du lịch, vườn trường học, vườn gia đình gần nhà.
Chịu được nhà lưới. Một số nơi đã đưa ong không ngòi vào nhà kính, nhà lưới để thụ phấn. Cần điều kiện phù hợp như phần dưới.
Tự sống bằng vườn. Không cần cho ăn thường xuyên nếu vườn đủ hoa. Ong thụ phấn và tự nuôi mình cùng một lúc.
Cho thêm mật, nhựa. Nếu đàn khoẻ, người trồng còn có thêm chút mật, coi như phần phụ.
Nhóm nào hợp kiểu vườn nào?
Nhà màng, nhà lưới thấp. Nhóm thân nhỏ, đàn đông như Tetragonula hợp hơn: chịu không gian hẹp, bay gần, không cần vùng hoa lớn.
Luống rau, dưa ngoài trời. Ong dú đen nhỏ đặt cạnh luống làm việc tốt nếu có thêm hoa khác quanh đó để đàn đủ ăn ngoài mùa.
Vườn cây ăn trái cao. Nhóm bay xa hơn, thân lớn hơn có thể phủ rộng hơn. Nhưng ong dú nhỏ vẫn hữu ích nếu đặt nhiều hộp rải đều.
Vườn cà phê, hồ tiêu. Ong dú ghé hoa cà phê khi nở rộ. Vì mùa hoa ngắn, đàn cần nguồn hoa khác trong năm để sống.
Cây mắc ca. Ở Úc, ong không ngòi được nghiên cứu cho vườn mắc ca. Ở Việt Nam chưa nhiều kinh nghiệm, nên thử nhỏ.
Vườn sầu riêng. Hoa sầu riêng nở đêm, phần lớn nhờ dơi và bướm đêm. Ong dú có ghé ban ngày nhưng không phải tác nhân chính.
Cà chua, cà tím. Cần thụ phấn rung, ong dú không làm được. Không nên kỳ vọng.
Hoa ống dài. Ong dú lưỡi ngắn khó lấy mật hoa ống sâu, hiệu quả thụ phấn thấp.
Vườn phun thuốc dày. Nhóm nào cũng chết. Không đặt ong khi chưa sắp được lịch phun tránh giờ ong bay và đọc kỹ nhãn thuốc.
Vườn đơn canh lớn. Hoa nở một đợt rồi trơ trụi, đàn đói phần còn lại của năm. Phải có cây phụ, hoa dại bờ rào.
Vườn đa tầng. Hợp nhất với ong dú: nhiều loại cây nở nối nhau, bóng mát, nhựa cây, chỗ đặt hộp tự nhiên.
Đặt ong dú trong nhà màng cần điều kiện gì?
Nhà màng nóng hơn ngoài trời nhiều vào buổi trưa. Ong dú chịu nóng kém, hộp đặt dưới mái nhựa hứng nắng có thể quá nhiệt, đàn suy hoặc chết. Hộp nên có bóng che riêng, đặt nơi thoáng, có khi tốt hơn là đặt hộp ở ngoài và mở lối cho ong bay vào.
Ong cần nước. Trong nhà màng khô, nên có một khay nước nông có sỏi hoặc rơm cho ong đậu uống. Thiếu nước, đàn không làm mát tổ được và không pha loãng thức ăn cho ấu trùng.
Đàn cần ăn cả khi cây chính chưa nở hoặc đã tàn. Một nhà màng chỉ có dâu, sau mùa hoa là đàn đói. Hãy để đàn có đường ra ngoài kiếm thêm, hoặc chỉ đưa vào trong thời gian cây nở, xong mang ra vườn có hoa.
Một số loại màng phủ cản bớt tia cực tím, mà ong định hướng một phần nhờ ánh sáng đó. Ong có thể lúng túng tìm đường về hộp. Nếu thấy ong bay đập vào màng, không tìm được cửa, nên hỏi lại loại màng đang dùng và quan sát kỹ.
Thuốc là nỗi lo lớn nhất. Trong không gian kín, thuốc bảo vệ thực vật đọng lại lâu hơn. Chỉ dùng thuốc khi cần, đọc nhãn về độc tính với ong và thời gian cách ly, phun lúc ong không bay, đóng cửa hộp hoặc mang hộp ra ngoài trước khi phun.
Tự thử xem ong dú có giúp vườn mình không
Cách chắc nhất để biết ong dú có ích cho cây mình là tự thử, vì kết quả ở vườn người khác chưa chắc đúng với giống cây, đất và thời tiết nhà mình. Thử không cần máy móc, chỉ cần kiên nhẫn và một cuốn sổ.
Chọn hai khu giống nhau về giống cây, tuổi cây, cách bón. Một khu đặt hộp ong dú gần, khu kia xa hộp hơn. Hoặc trên cùng một cây, trùm túi lưới mịn lên vài chùm hoa trước khi nở để ong không vào được, các chùm khác để tự nhiên.
Tới lúc đậu trái, đếm số hoa và số trái đậu ở mỗi bên, ghi lại trái méo, trái đều. Tới lúc thu, cân thử một số trái. Con số không cần thật chính xác, quan trọng là đo hai bên cùng một cách.
Làm qua hai mùa sẽ thấy xu hướng. Nếu khu có ong rõ ràng đậu tốt hơn, đều hơn, thì đáng đầu tư thêm hộp và giữ hoa phụ cho đàn. Nếu không khác, có thể cây mình tự thụ tốt hoặc có sẵn côn trùng khác làm việc đó. Đo trước rồi mới tin, cũng là tinh thần học nghề ong bài bản.
Câu hỏi thường gặp
Ong dú có giúp dâu tây trái đẹp hơn không?
Ong ghé hoa dâu giúp phấn được rải đều trên đế hoa, nên trái thường tròn đều hơn so với hoa thụ phấn kém. Mức lợi tuỳ giống dâu và điều kiện nhà màng, nên thử ở quy mô nhỏ và so sánh.
Một sào vườn cần mấy hộp ong dú để thụ phấn?
Chưa có con số chuẩn áp chung cho mọi cây và vùng ở Việt Nam. Bắt đầu với vài hộp rải đều, quan sát ong có ghé đủ hoa không, rồi điều chỉnh.
Ong dú có thay được ong mật trong vườn cây ăn trái không?
Thay hoàn toàn thì khó vì đàn ong dú nhỏ và bay gần. Ong dú bổ sung tốt, nhất là ở vườn đông người qua lại, nhà lưới hoặc nơi không tiện đặt ong mật.
Có nên thuê ong dú thụ phấn theo mùa không?
Có thể, nếu bên cho thuê chăm đàn cẩn thận và vườn không phun thuốc độc với ong lúc đặt hộp. Hai bên nên thoả thuận rõ lịch phun và nơi đặt hộp trước.
Ong dú có làm hại hoa hay trái không?
Không. Ong chỉ lấy phấn, mật, nhựa và nước. Thấy ong bám vết nhựa ở thân cây là ong đang lấy nhựa đã chảy, không phải đục cây.
Vì sao đặt hộp ong dú vào vườn mà không thấy ong ghé hoa cây chính?
Có thể có nguồn hoa khác ong thích hơn gần đó, hoa cây chính ít mật phấn, hoặc hộp đặt quá xa luống. Quan sát vài ngày, dời hộp gần hơn, và kiểm tra lại đàn có khoẻ không.
