Ong dú lấy nước ở vũng nước, đất ẩm, mép ao, giọt sương trên lá để uống và để pha loãng thức ăn nuôi ấu trùng. Chúng đi tìm muối khoáng ở bùn, đất ẩm, chỗ nước tiểu gia súc, và cả mồ hôi trên da người, vì mật hoa rất ít muối. Một số nhóm ong không ngòi còn lấy đất sét trộn với nhựa để xây tổ.
Người làm vườn buổi trưa hay gặp cảnh này: vài con ong đen nhỏ bay đến đậu trên cánh tay, cổ áo đẫm mồ hôi, bò loanh quanh mà không đốt. Nhiều người giật mình phủi đi, tưởng ong tấn công. Thật ra con ong đang làm đúng một việc nó cần: lấy muối. Câu chuyện nhỏ đó mở ra cả một phần ít ai để ý trong đời sống của đàn ong dú.
Ong bám mồ hôi: không phải tấn công
Mật hoa chủ yếu là đường và nước. Phấn hoa cho đạm và chất béo. Nhưng cả hai đều rất ít muối, nhất là natri, một chất mà mọi con vật cần để cơ bắp và thần kinh làm việc. Ong phải đi tìm phần thiếu đó ở chỗ khác.
Mồ hôi người có muối. Với con ong, cánh tay người làm vườn giữa trưa là một mỏ muối di động. Ong dú nhỏ, không có ngòi, đậu nhẹ, liếm mồ hôi rồi bay về. Nếu bị đè, nó có thể cắn nhẹ, nhưng không đau như bị ong mật đốt.
Ở nhiều nước nhiệt đới, người ta gọi chung những con ong nhỏ hay bám mồ hôi là ong mồ hôi, gồm cả ong không ngòi và một số loài ong đơn độc. Ở nước mình, ai làm rẫy cũng từng gặp.
Hiểu vậy để khỏi hoảng và khỏi ghét ong. Nếu thấy phiền, chỉ cần lau mồ hôi, mặc áo dài tay. Không cần xịt thuốc, không cần đập. Một vài con ong đậu tay mình chứng tỏ quanh đó có đàn ong đang sống, một điều đáng mừng.
Ong dú cần nước để làm gì?
Việc đầu tiên là uống. Ong đi kiếm ăn dưới nắng mất nước như mọi sinh vật khác. Nhưng ong kiếm ăn thường uống ngay ngoài đồng, phần nước mang về tổ mới là phần đáng nói.
Ong cần nước để pha thức ăn cho ấu trùng. Ở ong dú, thợ đổ một hỗn hợp mật, phấn và chất tiết vào ô kén rồi trứng được đẻ lên trên đó. Khi mật trong kho đã đặc, đàn cần thêm nước để pha cho vừa.
Ong cũng dùng nước khi nóng. Ở ong mật, việc phun nước rồi quạt cho bay hơi là cách làm mát nổi tiếng. Ong dú làm mát kém hơn vì đàn nhỏ, nhưng những ngày nắng gắt, người nuôi vẫn thấy ong bu nguồn nước nhiều hơn hẳn, cho thấy nhu cầu nước của đàn tăng theo nhiệt độ.
Mùa mưa, nước có ở khắp nơi, đàn không phải lo. Mùa khô thì khác: mương cạn, sương ít, ong phải bay tìm nước, mà tầm bay của chúng ngắn. Một khay nước sạch gần hộp vào mùa khô có thể giúp đàn đỡ tốn sức hơn nhiều so với người ta nghĩ.
Đất và bùn: khoáng chất và vật liệu xây tổ
Bà con hay thấy vài con ong dú đậu ở mép vũng nước bùn, ở chỗ đất ẩm dưới vòi nước, hút gì đó rất chăm. Chúng đang lấy khoáng chất hoà tan trong nước bùn. Đất ẩm, đặc biệt là đất có lẫn tro, phân, nước tiểu gia súc, có nhiều muối khoáng hơn nước sạch.
Hiện tượng côn trùng tụ ở chỗ đất ẩm để lấy khoáng khá phổ biến, ở bướm còn rõ hơn ở ong. Với ong dú, đó là cách bù phần muối mà hoa không cho.
Một số nhóm ong không ngòi còn dùng đất làm vật liệu. Chúng trộn đất sét hay bùn với nhựa cây và sáp để làm vách tổ, cửa tổ, tạo ra một thứ vật liệu cứng hơn. Kiểu này thấy nhiều ở một số loài châu Mỹ. Ở các nhóm ong dú quen thuộc ở nước mình, vật liệu chính vẫn là sáp và nhựa, việc dùng đất có hay không, nhiều hay ít, mình chưa thấy tài liệu chắc chắn.
Ngoài ra, ở châu Mỹ còn có vài loài ong không ngòi rất lạ, lấy đạm từ xác động vật thay cho phấn hoa. Kể ra để thấy thế giới ong không ngòi đa dạng đến đâu, còn ong dú ở mình vẫn là ong ăn hoa.
Những nơi ong dú hay đến lấy nước, khoáng
Vũng nước ven lối đi. Nông, ấm, có mép đất ẩm để đậu, rất hợp với ong nhỏ.
Đất ẩm dưới vòi nước, chân lu nước. Ẩm quanh năm, có khoáng từ đất.
Mép ao, mép mương. Ong đậu ở mép, ít khi đậu trên mặt nước sâu.
Chậu cây vừa tưới. Nước rỉ ra đĩa lót, có lẫn khoáng từ đất chậu.
Khay rửa rau, thau nước sau bếp. Ong hay bu vào mùa khô, nhất là trưa nắng.
Giọt sương, giọt nước trên lá. Nguồn nước sạch buổi sáng, cũng là đường dính thuốc nếu lá vừa phun.
Rêu ẩm trên tường, trên đá. Giữ nước lâu, ong đậu hút được dễ dàng.
Mồ hôi người. Nguồn muối di động, nhất là giữa trưa.
Đất quanh chuồng trại. Nhiều khoáng, nhưng cũng có thể có thuốc thú y, thuốc sát trùng chuồng.
Đất ẩm lẫn tro bếp. Có người nuôi thấy ong đậu chỗ đổ tro ẩm, có lẽ vì tro nhiều khoáng.
Nước đọng trong hốc cây, bẹ lá. Nguồn tự nhiên trong rừng và vườn tạp, ít bị khô hơn vũng đất.
Đặt nguồn nước an toàn quanh hộp
Khay nông có chỗ đậu. Bỏ sỏi, đá nhỏ, que tre hay lá nổi để ong đậu uống mà không rơi xuống nước.
Đặt trong bóng mát. Nước không nóng lên và không bốc hơi hết giữa trưa.
Cách hộp một đoạn ngắn. Đủ gần để ong tìm thấy, đủ xa để không kéo kiến, ruồi đến cửa tổ.
Thay nước thường xuyên. Tránh lăng quăng muỗi và rêu bẩn.
Xa chỗ pha và rửa bình thuốc. Nước rửa bình phun là nguồn độc nguy hiểm nhất cho ong.
Để một góc đất ẩm tự nhiên. Thay vì tự pha muối vào nước, một khoảnh đất ẩm cho ong tự lấy khoáng an toàn hơn.
Ưu tiên mùa khô. Mùa mưa nước có khắp nơi, mùa khô mới là lúc khay nước có giá trị.
Vùng ven biển phải có nước ngọt. Nơi xung quanh là nước lợ, khay nước ngọt càng quan trọng.
Tránh chỗ chuồng trại vừa phun sát trùng. Ong không phân biệt được nước sạch và nước có thuốc.
Không dùng nước đường thay nước. Nước đường kéo ong cướp và kiến, khác hẳn mục đích cho ong uống.
Quan sát ong ở khay. Ong đến uống đông bất thường là dấu hiệu đàn đang khát hoặc đang chịu nóng.
Câu hỏi thường gặp
Ong dú đậu trên da có đốt không?
Không. Ong dú không có ngòi, chúng đậu để lấy mồ hôi. Nếu bị đè, chúng có thể cắn nhẹ nhưng không đau như ong mật đốt.
Có cần cho ong dú uống nước không?
Mùa mưa thì không cần. Mùa khô, nhất là nơi xa ao mương, một khay nước sạch có chỗ đậu gần hộp giúp đàn đỡ tốn sức tìm nước.
Ong dú có cần muối không?
Có, như mọi con vật. Mật hoa rất ít muối nên ong tự tìm ở đất ẩm, bùn, mồ hôi. Người nuôi không cần pha muối, chỉ cần để ong có chỗ đất ẩm tự nhiên.
Ong đậu ở vũng nước bẩn có hại không?
Vũng nước có chất thải thông thường thì ong vẫn lấy khoáng ở đó. Nguy hiểm thật là nước có thuốc trừ sâu, thuốc sát trùng, nên đừng để những nguồn đó gần hộp.
Vì sao ong dú bu vào lu nước nhà mình nhiều vậy?
Thường là vào mùa khô hoặc ngày nắng gắt, khi quanh vườn ít nguồn nước khác. Đặt một khay nước riêng cho ong ở chỗ khác sẽ giúp lu nước nhà mình đỡ bị bu.
