Ong dú không chia đàn ồ ạt như ong mật. Chúng chọn một chỗ mới không xa tổ mẹ, chuyển dần sáp, nhựa và mật sang trong nhiều ngày đến nhiều tuần, xây sẵn cửa và bình, rồi một chúa tơ mới dọn sang. Tổ con còn được tổ mẹ tiếp tế thêm một thời gian rồi mới tách hẳn.
Một người đi rừng kể đã thấy một dòng ong nhỏ bay qua lại đều đặn giữa một hốc cây có tổ ong dú và một hốc khác cách đó vài mét, cả tuần liền. Ban đầu tưởng hai đàn đánh nhau. Thật ra đó là cảnh hiếm thấy: một đàn ong dú đang "ra ở riêng". Hiểu cảnh đó thì hiểu vì sao tách đàn ong dú phải làm khác hẳn ong mật.
Ong mật chia đàn trong một buổi, ong dú chia đàn trong nhiều tuần
Ở ong mật, khi đàn đông, chúa già cùng khoảng một nửa số ong bay ra thành một đám mây ong, đậu tạm trên cành cây, rồi bay đến chỗ ở mới mà ong trinh sát đã chọn. Mọi việc diễn ra trong một hai ngày. Tổ cũ để lại cho một chúa con sắp nở.
Ở ong dú thì không thể như vậy, vì chúa già bụng to không bay được. Nên đàn làm theo kiểu ngược lại: chúa già ở lại, chúa tơ đi. Và thay vì dời đi một lượt, đàn "xây nhà mới trước rồi mới dọn". Ong thợ tìm hốc gần đó, trám kín khe, xây ống cửa, chở vật liệu và mật từ tổ mẹ sang.
Quá trình này kéo dài, có khi nhiều tuần. Trong thời gian đó, tổ con là một công trường: có ong ra vào, có ống cửa mới, nhưng chưa có chúa. Khi mọi thứ sẵn sàng, chúa tơ từ tổ mẹ bay sang, giao phối với ong đực đang tụ ở trước cửa tổ con, rồi bắt đầu đẻ.
Ngay cả sau khi chúa mới đã đẻ, ong từ tổ mẹ vẫn tiếp tục mang vật liệu và thức ăn sang trong một thời gian. Đến khi tổ con tự đứng được, mối liên hệ yếu dần rồi chấm dứt. Hai đàn trở thành hai đàn riêng, có khi còn tranh hoa với nhau.
Những đặc điểm của nhân đàn tự nhiên ở ong dú
Khoảng cách gần. Tổ con thường ở không xa tổ mẹ, vì ong phải bay qua lại nhiều chuyến mỗi ngày để chở vật liệu.
Diễn ra từ từ. Không có đám mây ong, không có ong đậu thành chùm trên cành. Chỉ có một dòng ong đều đặn giữa hai chỗ.
Chúa tơ là con dọn đi. Chúa già ở lại tổ mẹ. Chúa tơ đi sang tổ con và giao phối ở đó.
Tổ mẹ phải đủ mạnh. Chỉ đàn đông ong, nhiều mật mới dư sức nuôi thêm một công trường bên cạnh.
Cần có chỗ trống phù hợp. Không có hốc cây, ống tre hay hộp trống gần đó thì đàn không có chỗ để nhân.
Ong đực tụ trước tổ con. Khi chúa tơ sắp sang, ong đực kéo tới lượn trước tổ con chờ giao phối.
Sáp và nhựa từ tổ mẹ. Vật liệu đầu tiên của tổ con mang mùi tổ mẹ, giúp ong định hướng và nhận ra nhau.
Mật cũng được chở sang. Tổ con có kho thức ăn ban đầu từ tổ mẹ, đủ để chúa mới bắt đầu đẻ.
Tổ mẹ tiếp tế sau đó. Ong tổ mẹ tiếp tục giúp tổ con một thời gian rồi mới thôi, khác hẳn kiểu "đi là đi" của ong mật.
Ít khi xảy ra mùa khô cằn. Đàn chỉ nhân khi thức ăn dư dả, thường vào mùa hoa.
Không phải năm nào cũng nhân. Nhiều đàn sống ở một chỗ rất lâu mà không nhân đàn, nếu không có chỗ trống hoặc không đủ mạnh.
Học từ tự nhiên: hộp mồi và cách tách đàn
Hiểu ong dú nhân đàn bằng cách tìm chỗ gần tổ mẹ, người nuôi có thể đặt hộp mồi gần những đàn mạnh, trong trại hoặc gần tổ hoang. Hộp mồi nên kín, khô, có bôi sáp và nhựa cũ, có lỗ cửa nhỏ. Mùi sáp cũ giúp ong trinh sát chú ý tới hộp.
Hộp mồi không phải lúc nào cũng có ong vào, và có thể mất rất lâu. Nhưng khi có, đó là đàn lập theo đúng cách tự nhiên của ong, thường vững hơn đàn do người tách. Không cần đi bắt, không cần phá tổ hoang, lại giữ được đàn mẹ nguyên vẹn.
Một số người nuôi còn bắt chước kiểu "tổ mẹ tiếp tế" bằng cách nối một hộp trống với hộp mẹ qua một ống nhỏ. Ong tổ mẹ dần sang xây ở hộp trống, khi có chúa tơ sang và có ô mới thì người nuôi mới tách hai hộp ra. Cách này chậm nhưng nhẹ nhàng với đàn, cần học kỹ ở buổi thực hành trước khi tự làm.
Còn cách tách đàn phổ biến, chia bánh ấp và bình mật sang hộp mới, thực chất là ép đàn làm trong một ngày việc mà tự nhiên làm trong nhiều tuần. Vì vậy phần tách luôn cần bù: mang đủ bánh ấp sắp nở, ô chúa, bình mật, bình phấn, sáp cũ, và đặt ở chỗ ong già có thể đến.
Những điều nên và không nên khi muốn có thêm đàn
Đặt hộp mồi gần đàn mạnh. Cách tổ mẹ không quá xa, ở chỗ khô ráo, có bóng mát.
Bôi sáp và nhựa cũ trong hộp mồi. Mùi tổ cũ giúp ong trinh sát nhận ra đây là chỗ đáng ở.
Để hộp mồi lâu dài. Đàn chỉ nhân khi đủ điều kiện. Hộp mồi để vài tháng không có ong là bình thường.
Không phá tổ hoang để bắt ong. Chặt cây, khoét hốc thường giết phần lớn đàn. Đặt hộp mồi gần tổ hoang tốt hơn nhiều.
Không tách đàn mùa thiếu hoa. Tự nhiên chỉ nhân đàn khi dư thức ăn. Tách lúc thiếu hoa là đi ngược.
Chỉ tách từ đàn mạnh. Đàn yếu tự nhiên không nhân, người nuôi cũng không nên ép.
Phần tách phải có chúa tơ hoặc ô chúa. Không có thì phần tách không có tương lai, như tổ con mà chúa tơ không sang.
Mang theo mật và sáp. Bắt chước việc tổ mẹ chở thức ăn và vật liệu sang tổ con.
Đặt phần tách ổn định. Không dời qua dời lại. Chúa tơ cần nhớ vị trí cửa để đi giao phối và về.
Để ý dòng ong giữa hai hộp. Thấy ong qua lại đều giữa hai hộp mà không có xác ong, có thể là tiếp tế, không phải cướp.
Ghi lại mọi lần nhân. Ghi đàn nào nhân, lúc nào, thành hay không. Sau vài năm sẽ thấy rõ mùa nào, cách nào hợp với trại mình.
Phân biệt tiếp tế với cướp mật
Cảnh dòng ong bay qua lại giữa hai tổ dễ khiến người nuôi lo là cướp. Cách phân biệt nằm ở không khí tại cửa tổ. Khi tiếp tế, ong ra vào cả hai cửa đều yên ổn, ong gác vẫn đứng như thường, không có xác ong rơi bên dưới.
Khi bị cướp, cửa tổ bị cướp trở nên hỗn loạn: ong cắn nhau, cuộn tròn rơi xuống đất, ống cửa bị cắn rách, mùi mật chua bốc lên. Đàn bị cướp thường là đàn yếu hơn hẳn, và dòng ong chỉ đi một chiều: từ tổ yếu mang mật về tổ mạnh.
Trong trại, dòng ong qua lại giữa hai hộp đứng cạnh nhau phần lớn là cướp, vì hai hộp đó thường không có quan hệ mẹ con. Dòng ong giữa một hộp và một hộp mồi trống mới là dấu hiệu nhân đàn tự nhiên đáng mừng.
Gặp cảnh cướp thì thu nhỏ cửa đàn bị cướp, lau sạch mật rơi, và nếu cần thì dời hộp yếu đi chỗ khác. Gặp cảnh nhân đàn thì để yên, ghi lại ngày, và chờ thấy ong đực tụ trước hộp mồi.
Câu hỏi thường gặp
Ong dú có bỏ tổ bay đi cả đàn như ong mật không?
Rất hiếm, vì chúa ong dú đã đẻ không bay được. Đàn có thể suy tàn hoặc bị cướp tổ, nhưng hầu như không có cảnh cả đàn bay đi tìm chỗ khác như ong mật.
Tổ con cách tổ mẹ bao xa?
Thường không xa, vì ong phải bay qua lại nhiều lần để chở vật liệu. Khoảng cách cụ thể thay đổi theo loài và chỗ trống có sẵn, chưa có con số chung cho các loài ong dú ở Việt Nam.
Hộp mồi bao lâu thì có ong vào?
Không đoán trước được, có hộp vài tuần, có hộp cả năm vẫn trống. Đặt gần đàn mạnh, vào mùa hoa, có mùi sáp cũ thì khả năng cao hơn.
Có thể biết trước đàn nào sắp nhân đàn không?
Đàn rất đông ong, hộp đã chật, nhiều bình mật, và có chúa tơ hoặc ô chúa là những đàn có khả năng nhân. Nếu cho thêm tầng hoặc tách chủ động, đàn sẽ không cần tìm chỗ mới.
Tách đàn có làm giảm mật của đàn mẹ không?
Có. Đàn mẹ mất một phần ong, bánh ấp và mật, cần thời gian để hồi lại. Vì vậy thường không lấy mật đàn mẹ ngay sau khi tách.
