Vườn nhiều tầng là thứ gần với rừng nhất mà ong dú có thể có khi sống ngoài rừng. Cây cao, cây vừa, cây bụi, dây leo và rau thấp trổ hoa nối tiếp nhau quanh năm; tán cây cho hộp ong bóng mát; nhiều loại cây cho nhựa để xây tổ; và vườn tạp thường ít phun thuốc hơn vườn trồng một loại. Vì vậy, đàn ong dú đặt trong vườn nhiều tầng thường sống bền hơn hẳn.
Thử đi qua hai mảnh vườn cạnh nhau ở miền Tây. Một mảnh trồng toàn bưởi thẳng hàng, sạch cỏ. Mảnh kia là vườn tạp kiểu xưa: cau, dừa vươn cao, ca cao, chôm chôm tầng giữa, chuối, gừng, rau thơm sát đất. Hỏi bà con có hộp ong ở cả hai vườn, câu trả lời thường giống nhau: vườn tạp ong đi quanh năm, vườn bưởi chỉ nhộn nhịp vào mùa bông. Bài này giải thích vì sao.
Vườn nhiều tầng giống rừng ở chỗ nào?
Rừng tự nhiên có nhiều tầng: tán cao hứng nắng, tầng giữa nhận nắng lọt xuống, tầng dưới sống trong bóng râm. Mỗi tầng có loài cây riêng, mỗi loài ra hoa một lúc. Vườn nhiều tầng của nông dân bắt chước đúng cấu trúc đó, dù người trồng có thể không nghĩ theo chữ nghĩa khoa học.
Với ong dú, điều quan trọng nhất là lịch hoa không bị đứt quãng. Cau trổ buồng gần như quanh năm, dừa cũng vậy. Xoài, chôm chôm, nhãn có mùa riêng. Chuối ra hoa lai rai. Rau thơm để già thì trổ bông. Hoa dại mọc dưới gốc nở theo mưa. Gộp lại, tháng nào trong vườn cũng có thứ đang nở.
Thứ hai là bóng mát. Hộp ong treo dưới tán cau, cạnh thân chuối được che nắng nhưng vẫn thoáng. Nắng lọt qua tán thành những đốm sáng, đủ ấm buổi sáng để ong ra làm sớm, mà trưa không bị nóng gắt.
Thứ ba là vật liệu. Nhiều loại cây trong vườn tiết nhựa ở vết thương, ở chồi non. Ong có chỗ lấy nhựa ngay quanh hộp, không phải đi xa. Cuối cùng, vườn tạp thường được chăm theo lối cũ, ít phun thuốc diện rộng hơn, một điều có lợi lớn cho một loài bay gần và không bỏ tổ.
Mỗi tầng cây cho ong dú thứ gì?
Cau. Buồng hoa cau ra rất nhiều phấn, ong dú bu kín lúc cau trổ. Nhiều người nuôi xem cau là cây phấn số một trong vườn.
Dừa. Cũng trổ buồng quanh năm, có cả phấn lẫn mật. Hộp gần hàng dừa ít khi đói phấn.
Xoài, mít, sầu riêng tầng cao. Mỗi cây một mùa, cho mật và phấn theo đợt. Sầu riêng chủ yếu nhờ dơi, ong chỉ góp phần.
Chôm chôm, nhãn, bòn bon tầng giữa. Mùa bông là mùa mật chính của nhiều vườn miền Nam.
Ca cao. Cho bóng mát tốt, nhưng hoa ca cao ít hữu ích với ong vì người thụ phấn chính của nó là muỗi nhỏ.
Cà phê. Trổ trắng rẫy trong vài ngày, mật nhiều nhưng ngắn. Ong dú tận dụng được nếu hộp ở gần.
Chuối. Bắp chuối nở dần từng lớp, ong dú vào lấy mật ở những hoa đực, kéo dài nhiều tuần.
Gừng, nghệ, riềng. Tầng thấp trong bóng râm, có hoa cho ong lúc các cây khác nghỉ.
Rau thơm để trổ bông. Húng, tía tô, ngò, kinh giới khi già trổ những chùm hoa nhỏ mà ong dú rất ưa.
Cây hàng rào, cây che bóng họ đậu. Nhiều cây họ đậu trồng làm rào, che bóng ra hoa nhỏ, lại có tuyến mật trên lá.
Cỏ dại dưới gốc. Xuyến chi, cúc dại, cỏ hôi lấp chỗ trống giữa các mùa của cây trồng.
Đặt hộp ong ở đâu trong vườn nhiều tầng?
Chỗ tốt thường là tầng giữa: dưới tán cây cao, nhưng không chìm trong bụi rậm. Ở đó có nắng lốm đốm buổi sáng, có bóng buổi trưa, có gió lùa. Hộp treo trên cột hoặc đặt trên giá cao ngang ngực là vừa tầm cho cả ong lẫn người.
Tránh đặt hộp sát đất. Vườn nhiều tầng thường ẩm, mặt đất nhiều lá mục, kiến, mối, ruồi. Hộp sát đất dễ ẩm mốc và dễ bị kẻ phá hoại tìm tới. Ở miền Tây còn phải tính chuyện nước lên mùa lũ, giá phải đủ cao.
Tránh treo dưới tán quá rậm, nơi cả ngày không có tia nắng nào. Ong dú cần hơi ấm buổi sáng mới ra làm. Chỗ quá tối, quá ẩm làm đàn chậm chạp, mật dễ chua.
Cửa hộp nên quay ra phía có khoảng trống để ong bay ra vào không vướng lá. Hộp đặt giữa vườn cũng nên có lối đi để người nuôi ghé thăm mà không phải phát cây. Một vườn tạp có ba bốn chỗ như vậy là đủ cho vài hộp, không cần dọn bớt cây.
Những sai lầm hay gặp khi nuôi ong trong vườn nhiều tầng
Phát sạch cỏ dưới gốc. Mất luôn nguồn hoa giáp hạt. Phát luân phiên từng khoảnh tốt hơn phát sạch một lần.
Chặt cau, chặt dừa già cho thoáng. Mất cây cho phấn quanh năm, thứ khó thay nhất trong vườn.
Đặt hộp chỗ quá rậm và ẩm. Đàn chậm, tổ dễ mốc, mật dễ chua.
Đặt hộp sát đất. Kiến, mối, nước lũ đều dễ tới.
Phun thuốc dưới tán khi hoa dại đang nở. Ong đang lấy mật ở hoa dại dưới gốc dính thuốc trực tiếp.
Đốt lá, đốt rác gần hộp. Khói và hơi nóng làm đàn hoảng, có khi chết cả tổ.
Đặt quá nhiều hộp vào một vườn nhỏ. Vườn tạp đa dạng nhưng không vô tận. Nhiều đàn quá thì đàn nào cũng đói khi giáp hạt.
Lấy mật đúng mùa thiếu hoa. Vườn tạp vẫn có những tháng ít hoa. Lấy mật lúc đó là lấy phần ăn của đàn.
Tỉa cành lớn ngay trên hộp. Cành rơi trúng hộp, nắng đổ thẳng xuống chỗ trước đó có bóng.
Quên dây leo. Bầu, mướp, bìm bìm leo trên hàng rào là nguồn hoa đáng kể, đừng dọn hết.
Nghĩ vườn tạp thì không cần ghi chép. Ghi lại tháng nào cây nào trổ giúp biết khi nào đàn dư, khi nào đàn thiếu.
Ong dú trong nông lâm kết hợp ở miền núi
Ở Tây Nguyên và miền núi phía Bắc, nhiều nơi trồng cà phê dưới bóng cây lớn, trồng chè xen cây gỗ, trồng quế, trồng cây ăn trái xen rừng. Đó cũng là những mảnh vườn nhiều tầng theo kiểu riêng của miền núi.
Ong dú ở đó được lợi giống như ở vườn tạp miền Tây: cây che bóng có hoa, cây gỗ có nhựa, thảm cây bụi dưới tán có hoa dại. Rẫy cà phê trổ bông là một đợt mật lớn, còn cây che bóng và cây bụi giữ cho đàn sống qua phần còn lại của năm.
Chiều ngược lại cũng có: ong dú thụ phấn cho cà phê, cây ăn trái xen, hoa dại, góp phần giữ cho cả hệ thống cây trồng khoẻ. Khó nói chính xác lợi bao nhiêu cho từng rẫy, nhưng cảnh rẫy có ong, có cây che bóng, có tiếng chim thì người làm nông ở đâu cũng thấy dễ chịu hơn một đồi cây trồng trơ trọi.
Nếu bà con đang tính chặt bớt cây che bóng để trồng dày thêm cây chính, hãy cân nhắc thêm phần ong. Một hàng cây gỗ ven rẫy có thể vừa giữ đất, vừa cản gió, vừa là chỗ làm tổ và nguồn ăn cho ong. Đó là những lợi ích không hiện lên trong sổ thu chi nhưng có thật.
Câu hỏi thường gặp
Vườn tạp nhỏ có nuôi được ong dú không?
Được, thường còn tốt hơn vườn chuyên canh lớn vì hoa nối tiếp quanh năm. Chỉ cần đừng đặt quá nhiều hộp so với diện tích, bắt đầu vài hộp rồi quan sát.
Hoa cau có tốt cho ong dú không?
Rất tốt. Cau trổ buồng gần như quanh năm và cho rất nhiều phấn, ong dú thường bu kín lúc buồng mới nở. Nhiều người nuôi xem hàng cau là chỗ dựa phấn của cả đàn.
Có nên trồng thêm cây để nuôi ong dú không?
Nên nghĩ theo hướng lấp chỗ trống: tháng nào vườn ít hoa thì trồng thêm cây ra hoa tháng đó. Rau thơm để trổ bông, cây hàng rào có hoa là cách nhanh và rẻ.
Vườn ca cao có hợp nuôi ong dú không?
Vườn ca cao cho bóng mát tốt nhưng hoa ca cao ít giúp gì cho ong. Nếu vườn có xen cau, dừa, chuối, cây ăn trái thì ong vẫn sống tốt.
Treo hộp trên thân cây có được không?
Được nếu cây chắc, có bóng và hộp được buộc chặt. Nhưng hộp trên thân cây dễ bị kiến men theo vỏ cây tìm đến, nên cột riêng có vật cản kiến thường an toàn hơn.
