Châu Phi có ít nhóm ong không ngòi hơn châu Mỹ nhưng nhiều kiểu tổ lạ: Hypotrigona tí hon, Meliponula thân lớn hay được lấy mật, Dactylurina làm tổ treo lộ ra ngoài cành. Châu Úc chủ yếu có hai nhóm: Tetragonula, họ hàng với ong dú đen nhỏ của mình, ở dải bờ biển phía đông, và Austroplebeia ở vùng bắc, khô và nóng hơn.
Khi nói về ong không ngòi, người ta hay nhắc tới châu Mỹ với rất nhiều loài, và Đông Nam Á với nghề kelulut. Châu Phi và châu Úc ít được nhắc, nhưng mỗi nơi có câu chuyện riêng, và cả hai đều có những điều làm người nuôi ong dú Việt Nam phải suy nghĩ lại về con ong quen thuộc của mình.
Bài này đi qua các nhóm chính ở hai châu lục, những đặc điểm sinh học đáng chú ý, và điều có thể rút ra cho người học nuôi ong dú.
Châu Phi: ít nhóm hơn, nhưng nhiều kiểu tổ lạ
So với châu Mỹ nhiệt đới, châu Phi có ít nhóm ong không ngòi hơn hẳn. Các nhà nghiên cứu đưa ra nhiều giả thuyết, liên quan tới những thời kỳ khí hậu khô hạn trong quá khứ đã thu hẹp rừng nhiệt đới ở lục địa này. Dù ít, các nhóm ở đây lại có nhiều kiểu tổ đáng chú ý.
Ong không ngòi châu Phi sống ở vùng rừng mưa Trung Phi, Tây Phi, các vùng savan cây bụi ở Đông Phi và phía nam. Đảo Madagascar cũng có ong không ngòi riêng. Như ở mọi nơi, chúng không lên tới những vùng lạnh.
Kiểu làm tổ ở châu Phi đa dạng. Nhiều đàn làm tổ trong hốc cây như ong dú châu Á. Có nhóm làm tổ dưới đất, trong hang hoặc trong tổ mối đang có hay đã bỏ. Và có một nhóm nổi tiếng làm tổ treo lộ thiên ngoài cành, điều rất hiếm ở ong không ngòi.
Ở nhiều vùng châu Phi, người dân từ lâu đã lấy mật ong không ngòi trong rừng, và ở một số nơi đã bắt đầu nuôi trong hộp. Mật này thường được quý trong đời sống địa phương. Chuyện nghề nuôi ở châu Phi được kể kỹ hơn trong danh mục Nghề nuôi ong dú trên thế giới.
Những nhóm ong không ngòi châu Phi hay được nhắc tới
Meliponula. Nhóm thân tương đối lớn, có loài cho lượng mật đáng kể. Đây là nhóm hay được người dân Đông Phi lấy mật và thử nuôi trong hộp.
Meliponula làm tổ trong hốc cây. Giống nhiều ong dú châu Á, chúng chọn hốc cây lớn, cửa tổ bằng nhựa và sáp.
Hypotrigona. Thuộc những ong nhỏ nhất trong cả tộc ong không ngòi, nhỏ hơn cả ong dú đen của mình. Đàn nhỏ, mật rất ít.
Hypotrigona làm tổ chỗ nhỏ. Khe hẹp, lỗ nhỏ trong gỗ, tường. Rất dễ bỏ qua vì ong và cửa tổ đều bé.
Dactylurina. Nhóm làm tổ treo ngoài cành cây, lộ ra không khí, được bọc trong một lớp vỏ sáp. Một cách làm tổ hiếm thấy ở ong không ngòi.
Bánh ấp dựng đứng. Dactylurina xếp bánh ấp thẳng đứng, gợi nhớ bánh tổ ong mật, khác hẳn đĩa nằm ngang hay chùm của nhiều ong không ngòi khác.
Nhóm làm tổ dưới đất. Một số ong không ngòi châu Phi chọn hang đất, tổ mối. Tổ dưới đất giữ nhiệt ổn định hơn nhưng khó khai thác.
Ong không ngòi Madagascar. Đảo này có nhóm ong không ngòi riêng, nhỏ, sống trong hốc nhỏ.
Tập quán lấy mật rừng. Ở nhiều vùng, người ta biết những cây có tổ ong không ngòi và quay lại lấy mật theo mùa, có khi giữ lại cây cho tổ tiếp tục sống.
Bị đe doạ khi rừng thu hẹp. Như ở Việt Nam, mất rừng và chặt cây lớn làm mất chỗ làm tổ, nhất là với nhóm thân lớn.
Kiến thức còn nhiều khoảng trống. Ong không ngòi châu Phi được nghiên cứu ít hơn châu Mỹ. Nhiều điều về sinh học của chúng còn đang được tìm hiểu.
Châu Úc: Tetragonula và Austroplebeia
Ở châu Úc, ong không ngòi chủ yếu thuộc hai nhóm. Nhóm thứ nhất là Tetragonula, cùng chi với ong dú đen nhỏ quen thuộc ở Việt Nam. Chúng sống dọc dải bờ biển phía đông, từ vùng nhiệt đới phía bắc Queensland xuống tới bang New South Wales. Đây là nhóm được nuôi phổ biến nhất ở Úc, cả trong vườn nhà ở ngoại ô thành phố.
Một số loài Tetragonula ở Úc nổi tiếng với bánh ấp xếp thành hình xoắn ốc rất đẹp, đi lên như cầu thang xoay. Người nuôi ở đó hay chụp những bánh ấp này. Đây là đặc điểm của một vài loài, không phải mọi Tetragonula đều làm vậy.
Nhóm thứ hai là Austroplebeia, sống ở vùng bắc và vào sâu trong lục địa, nơi khô và nóng hơn. Đàn thường nhỏ hơn đàn Tetragonula, được người nuôi ở Úc mô tả là hiền. Chúng là ví dụ hiếm về ong không ngòi thích nghi với khí hậu khá khô.
Người thổ dân Úc từ lâu đã biết tìm tổ ong không ngòi trong thân cây để lấy mật. Mật này được gọi bằng một cái tên tiếng Anh dân dã là "sugarbag", tức túi đường, và có vị trí trong văn hoá của nhiều cộng đồng thổ dân.
Ong không ngòi ở Úc gặp những khó khăn gì?
Lạnh ở phía nam. Càng xuống phía nam càng lạnh, đàn khó sống. Người nuôi ở vùng mát phải che chắn, cách nhiệt hộp vào mùa đông.
Đợt nóng cực đoan. Những ngày nắng nóng gay gắt ở Úc từng làm chết nhiều đàn trong hộp phơi nắng. Người nuôi ở đó rất coi trọng bóng mát.
Đàn đánh nhau. Người nuôi Tetragonula ở Úc hay kể về những trận đàn tới tấn công đàn khác, xác ong rơi đầy trước cửa tổ.
Chỗ làm tổ mất dần. Cây già có hốc bị chặt khi mở đất, đô thị lan rộng. Nhiều người ở Úc lắp hộp cứu đàn khi chặt cây.
Kẻ thù trong tổ. Ruồi, bọ cánh cứng nhỏ có thể đẻ trứng vào tổ yếu. Đàn khoẻ, kín kẽ tự phòng được tốt hơn.
Thuốc trong vườn đô thị. Nhiều đàn sống giữa vườn nhà, gặp thuốc trừ sâu dùng trong vườn và quanh nhà.
Nhu cầu đàn tăng. Nuôi ong không ngòi ở Úc được nhiều người yêu thích, nên nhu cầu đàn tăng, kéo theo việc tách đàn và mua bán nhiều hơn.
Chuyển đàn đi xa. Mang đàn ra khỏi vùng phân bố tự nhiên của loài là chuyện được bàn nhiều, vì có thể ảnh hưởng quần thể địa phương.
Mật ít. Tetragonula ở Úc cũng cho mật ít mỗi đàn, như ong dú đen ở Việt Nam. Nhiều người nuôi để thụ phấn và vì thích hơn là vì mật.
Thụ phấn mắc ca. Ong không ngòi được quan tâm như một nguồn thụ phấn cho vườn mắc ca và một số cây khác ở Úc.
Cộng đồng chia sẻ. Người nuôi ở Úc có thói quen ghi chép, chia sẻ kinh nghiệm theo vùng, một điều người Việt có thể học.
Hai châu lục nhắc gì cho người nuôi ong dú Việt Nam?
Điều đầu tiên: ong không ngòi đa dạng hơn mình tưởng rất nhiều. Từ con ong tí hon ở châu Phi tới tổ treo lộ thiên, từ bánh ấp xoắn ốc tới đàn sống trong vùng khô, không có một khuôn chung. Ong dú nhà mình chỉ là một nhánh nhỏ trong bức tranh đó.
Điều thứ hai: Tetragonula ở Úc và Tetragonula ở Việt Nam là họ hàng, nhưng sống trong khí hậu và hệ thực vật khác nhau. Hướng dẫn của Úc rất phong phú và đáng đọc, nhưng khi áp dụng phải hỏi: điều này đúng vì con ong hay đúng vì khí hậu Úc?
Điều thứ ba: ở cả hai châu lục, mất cây già và mất rừng là mối đe doạ lớn với ong không ngòi. Người Úc cứu đàn khi chặt cây, người châu Phi có tập quán giữ cây có tổ. Ở Việt Nam, giữ những cây rỗng ruột trong vườn và trong rừng cũng là giữ chỗ ở cho ong dú hoang.
Điều cuối: tri thức bản địa về ong không ngòi có giá trị. Người thổ dân Úc, người dân châu Phi, người Maya, và cả đồng bào các dân tộc ở Việt Nam đều có kinh nghiệm riêng với con ong của mình. Ghi lại những kinh nghiệm đó trước khi chúng mất đi là việc đáng làm.
Câu hỏi thường gặp
Ong không ngòi ở Úc có giống ong dú Việt Nam không?
Nhóm Tetragonula ở Úc là họ hàng cùng chi với ong dú đen nhỏ ở Việt Nam, nên trông khá giống và có nhiều tập tính chung. Nhưng là những loài khác nhau, sống trong khí hậu và hệ cây khác nhau.
Ong không ngòi nhỏ nhất thế giới ở đâu?
Những ong nhỏ nhất trong tộc ong không ngòi thuộc vài nhóm ở châu Phi, châu Á và châu Mỹ, như Hypotrigona ở châu Phi. Chúng nhỏ tới mức dễ nhầm với ruồi nhỏ.
Có ong không ngòi nào làm tổ ngoài cành cây không?
Có nhưng hiếm. Nhóm Dactylurina ở châu Phi làm tổ treo lộ ra ngoài cành, được bọc trong lớp vỏ sáp. Phần lớn ong không ngòi khác làm tổ trong hốc kín.
Sugarbag là gì?
Đó là tên gọi dân dã ở Úc cho mật và tổ ong không ngòi, gắn với tập quán tìm tổ trong thân cây của người thổ dân. Tên này có nghĩa là túi đường.
Ong không ngòi châu Phi có được nuôi lấy mật không?
Có, ở một số vùng người dân lấy mật trong rừng và đã thử nuôi một số nhóm như Meliponula trong hộp. Quy mô thường nhỏ, gắn với nhu cầu địa phương.
Có thể học cách nuôi ong không ngòi của Úc không?
Có thể học nhiều về nguyên lý, cách làm hộp, cách ghi chép. Nhưng khí hậu, mùa hoa và loài ong ở Việt Nam khác, nên cần điều chỉnh, không áp nguyên.
