Phấn ong dú là phấn hoa được ong mang về, trộn với một ít mật và chất tiết của ong, nhồi vào bình sáp rồi để vi sinh vật có ích lên men. Sau một thời gian, phấn trở nên chua, sệt, thơm mùi men và giữ được lâu trong tổ. Ong dùng nó làm nguồn đạm chính để nuôi ấu trùng.
Ai thu mật ong dú lần đầu cũng từng chọc nhầm vào một bình phấn: thay vì mật chảy ra là một khối vàng sệt như bột trộn, chua lè. Nhiều người tưởng bình mật bị hư. Thật ra đó là kho thức ăn quan trọng nhất của đàn, và hiểu nó giúp mình hiểu vì sao tổ ong dú vận hành được trong môi trường nóng ẩm.
Từ hạt phấn trên chân ong tới khối phấn ủ trong bình
Khi đậu trên hoa, ong thợ cào phấn vào lông, chải xuống chân sau, nặn thành viên nhỏ gắn ở giỏ phấn trên chân. Đứng trước cửa tổ một buổi sáng sẽ thấy nhiều con về với hai cục phấn vàng, cam, trắng, đôi khi tím, mỗi màu là một loại hoa.
Vào tổ, ong cạy viên phấn vào bình sáp dành riêng cho phấn, trộn thêm mật và chất tiết từ tuyến của mình, nhồi chặt. Bình phấn thường xếp cạnh bình mật, nhiều loài làm bình phấn hơi khác hình hoặc khác chỗ so với bình mật, nhưng mắt người mới nhìn khó phân biệt.
Trong bình, các vi sinh vật có sẵn trên phấn, trên ong và trên vách bình bắt đầu làm việc. Nhiều nghiên cứu về ong không ngòi ghi nhận có men và vi khuẩn lactic tham gia, giống như trong dưa chua hay nem chua. Chúng chuyển một phần đường thành axit, làm phấn chua dần.
Ở Brazil, người nuôi ong không ngòi có tên riêng cho món phấn ủ này và có nơi ăn nó như một đặc sản. Tiếng Anh hay gọi chung là bee bread, tức "bánh mì của ong", dùng cho cả ong mật lẫn ong dú. Với ong dú, phấn ủ thường ẩm, sệt và chua rõ hơn nhiều so với bánh mì ong của ong mật.
Vì sao đàn ong dú phải ủ phấn cho lên men
Bảo quản lâu trong tổ nóng ẩm. Phấn tươi giàu đạm, rất dễ mốc. Môi trường chua do lên men ngăn phần lớn nấm mốc và vi khuẩn gây hại.
Dự trữ cho mùa thiếu hoa. Phấn ủ giữ được nhiều tuần, giúp đàn có đạm nuôi ấu trùng khi ngoài trời ít hoa.
Làm phấn dễ tiêu hơn. Hạt phấn có vỏ cứng. Quá trình ủ có thể làm mềm và phân giải một phần, giúp chất dinh dưỡng bên trong dễ hấp thu hơn.
Nguyên liệu nuôi ấu trùng. Ong dú nuôi ấu trùng theo kiểu đổ đầy thức ăn vào ô trước rồi ong chúa mới đẻ trứng và ô được đóng lại. Thức ăn đó làm từ phấn, mật và chất tiết của ong.
Vi sinh có ích cũng là một phần của thức ăn. Một số nghiên cứu cho thấy ở vài loài ong không ngòi, vi sinh vật trong thức ăn ấu trùng quan trọng cho sự phát triển của chúng.
Phản ánh sức khoẻ đàn. Đàn có nhiều bình phấn đầy là đàn đang có nguồn hoa tốt và đang nuôi nhộng mạnh.
Đàn ít phấn là đàn đói đạm. Dù có mật, thiếu phấn thì đàn không nuôi được thế hệ mới, đàn teo dần.
Phấn nhiều màu là nguồn hoa đa dạng. Bình phấn có nhiều lớp màu chứng tỏ ong đi nhiều loại hoa, điều tốt cho dinh dưỡng của đàn.
Không phải phấn hư. Vị chua và mùi men là kết quả mong muốn, không phải dấu hiệu hỏng.
Nhưng có lúc hư thật. Đàn yếu, tổ ẩm ướt, bị ruồi đẻ trứng thì bình phấn có thể mốc, có giòi. Đó là dấu hiệu đàn đang gặp vấn đề lớn.
Đừng tước hết phấn. Thu phấn quá tay là cắt nguồn đạm, đàn ngừng nuôi nhộng.
Phấn ủ và mật: vì sao không nên để lẫn
Phấn ủ chứa rất nhiều vi sinh vật đang hoạt động. Một bình phấn lỡ lẫn vào mẻ mật là cấy thẳng men vào mật. Mật sẽ đục, chua nhanh, sủi bọt, có mùi men nặng chỉ sau ít ngày.
Vì vậy khi thu mật, việc đầu tiên là nhận ra bình phấn để tránh. Bình phấn thường cứng tay hơn khi ấn nhẹ, không có cảm giác lỏng bên trong. Một số loài để bình phấn ở rìa tổ hoặc gần khối nhộng, bình mật ở xa hơn. Người nuôi quen tổ của mình sau vài lần thu sẽ nhận ra nhanh.
Hộp nuôi có tầng mật tách riêng giúp chuyện này dễ hơn nhiều, vì ong có xu hướng chứa mật ở tầng xa khối nhộng. Đây là một trong những lý do người nuôi lâu năm chuộng hộp nhiều tầng.
Một sai lầm thường gặp là thấy bình phấn chua thì moi bỏ cho "tổ sạch". Làm vậy là phá kho thức ăn của đàn. Bình phấn chỉ nên bỏ khi thật sự mốc, có giòi, hoặc đã bị phá nát trong lúc kiểm tra.
Phấn ong dú với con người: biết gì trước khi dùng
Có nơi ăn như đặc sản. Phấn ủ có vị chua, hơi đắng, thơm men. Một số người nuôi ở các nước thu phấn để bán, ở mình cũng có người dùng.
Không phải thuốc. Phấn giàu đạm và chất từ thực vật, nhưng không có cơ sở để nói nó chữa bệnh. Các lời hứa như vậy nên bỏ qua.
Người dị ứng phấn hoa phải thận trọng. Phấn có thể gây dị ứng, có người phản ứng nặng. Ai có tiền sử dị ứng nên hỏi bác sĩ trước khi thử.
Trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai, người bệnh nền. Nên hỏi bác sĩ, không tự cho dùng theo lời mách.
Vệ sinh khi thu là bắt buộc. Phấn ẩm, giàu đạm, rất dễ nhiễm bẩn. Dụng cụ sạch, tay đeo găng, đựng hũ sạch kín.
Bảo quản lạnh hoặc đông. Ra khỏi tổ, phấn tiếp tục lên men và dễ mốc. Ngăn mát hoặc ngăn đông giữ được lâu hơn.
Bỏ phấn có mốc, có giòi. Không gạt phần hỏng rồi dùng phần còn lại.
Không thu phấn từ đàn yếu. Đàn yếu cần từng bình phấn để sống. Chỉ thu phần dư từ đàn rất mạnh, đúng mùa nhiều hoa.
Không thu phấn gần vùng phun thuốc. Phấn có thể mang dư lượng thuốc bảo vệ thực vật từ cây trồng xung quanh. Hỏi rõ vùng đặt tổ trước khi dùng.
Phấn ủ khác phấn tươi viên. Phấn viên của ong mật bán ngoài chợ thường được sấy khô. Phấn ong dú ủ ẩm, chua, cách giữ và cách dùng khác.
Ghi rõ khi bán. Nêu rõ là phấn ong dú lên men, cách bảo quản, cảnh báo dị ứng, không ghi công dụng chữa bệnh.
Đọc bình phấn để hiểu đàn ong đang sống ra sao
Khi mở hộp kiểm tra, nhìn vào khu bình phấn cho biết nhiều điều hơn nhìn vào bình mật. Mật là năng lượng, phấn là đạm. Một đàn có thể có mật nhưng thiếu phấn, và đàn đó sẽ không lớn được.
Bình phấn đầy, căng, màu sắc đa dạng, mùi chua thơm dễ chịu là dấu hiệu nguồn hoa quanh trại tốt và đàn đang nuôi nhộng đều. Bình phấn vơi dần, chỉ còn vài bình khô lại, là dấu hiệu đàn đang thiếu đạm, có thể do mùa thiếu hoa hoặc do quanh trại toàn một loại cây.
Bình phấn có mùi hôi, chảy nước, có sợi mốc, hay thấy ấu trùng ruồi bò lổn nhổn là báo động. Thường đó là đàn yếu không còn đủ quân giữ tổ, hoặc tổ bị ẩm ướt, bị phá. Lúc này việc cần làm là dọn phần hư, thu nhỏ không gian tổ, xem lại chỗ đặt hộp, chứ không phải bổ sung thêm thức ăn một cách vội vàng.
Ghi chép tình trạng bình phấn mỗi lần mở hộp, kèm tháng và cây đang ra hoa, sau một năm người nuôi sẽ có một bản đồ nguồn đạm của trại mình. Đó là cơ sở để quyết định trồng thêm cây gì, đặt hộp ở đâu.
Câu hỏi thường gặp
Phấn ong dú chua có phải bị hư không?
Không. Phấn ong dú được ong cố ý ủ lên men nên chua là bình thường. Chỉ khi có mốc, có giòi hoặc mùi hôi thối thì mới là hư.
Làm sao phân biệt bình phấn và bình mật?
Bình phấn ấn nhẹ thấy cứng, bên trong là khối sệt; bình mật mềm hơn và có chất lỏng. Vị trí bình trong tổ cũng là gợi ý, nhưng mỗi loài mỗi khác, cần quan sát tổ của mình.
Phấn ong dú có ăn được không?
Có người ăn và ở một số nước nó là đặc sản. Tuy vậy người dị ứng phấn hoa, trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai và người có bệnh nền nên hỏi bác sĩ trước.
Thu phấn ong dú có làm đàn yếu không?
Có, nếu thu quá tay. Phấn là nguồn đạm nuôi ấu trùng, mất phấn thì đàn ngừng phát triển. Chỉ thu phần dư từ đàn rất mạnh.
Phấn ong dú bảo quản thế nào?
Đựng hũ sạch kín, để ngăn mát nếu dùng sớm hoặc ngăn đông nếu để lâu. Ở nhiệt độ phòng phấn tiếp tục lên men mạnh và dễ mốc.
