Ong dú không xây tổ bằng sáp nguyên chất như ong mật. Chúng trộn sáp do mình tiết ra với nhựa cây gom ngoài vườn, thành một vật liệu dẻo, màu nâu sẫm, dùng xây ô ấp, bình mật, ống cửa và trám khe. Nhựa trong hỗn hợp còn giúp chống kiến, chống nấm mốc. Vì vậy sáp ong dú sẫm màu là bình thường, không phải bẩn.
Hỏi bất cứ người mới nuôi nào lần đầu mở hộp, gần như ai cũng nghĩ: "Sao sáp đen thế, chắc tổ cũ lắm rồi". Có người còn cạo bỏ cho "sạch". Đó là một sai lầm đáng tiếc, vì thứ màu sẫm ấy chính là tài sản đàn mất nhiều tuần mới gom được.
Sáp từ đâu, nhựa từ đâu
Sáp do chính ong thợ non tiết ra từ các tuyến ở mặt lưng phần bụng. Sáp ra thành những vảy nhỏ màu trắng, mỏng. Lượng sáp mỗi con tiết được rất ít, nên đàn dùng sáp tiết kiệm, không xây cả tổ bằng sáp thuần như ong mật.
Nhựa cây thì ong phải đi gom. Một nhóm ong thợ chuyên đi tìm những chỗ cây chảy nhựa: vết trầy trên thân, chỗ cành gãy, chồi non tiết chất dính. Ong dùng hàm cạo nhựa, nhào thành cục rồi gắn lên giỏ chân sau, mang về như mang phấn. Nhìn kỹ thấy cục màu cam, nâu đỏ hay vàng bóng trên chân ong là đó.
Về tổ, ong trộn nhựa với sáp theo tỉ lệ tuỳ việc. Ô ấp cần mỏng và mềm thì ít nhựa. Ống cửa, tường trám cần cứng và chống kẻ thù thì nhiều nhựa hơn. Có loài còn trộn thêm đất, bùn khi xây lớp tường ngoài. Người ta gọi chung hỗn hợp sáp và nhựa này là sáp ong dú hay keo ong dú.
Màu của hỗn hợp tuỳ vào cây ong lấy nhựa. Vườn nhiều cây có nhựa màu vàng thì tổ có màu nâu vàng. Gần rừng có cây họ dầu thì tổ có thể sẫm gần đen. Cùng một loài ong mà nuôi ở hai vùng khác nhau, màu tổ có thể khác hẳn. Đây là một chi tiết rất thú vị khi so sánh hộp giữa các trại.
Đàn dùng sáp và nhựa vào những việc gì
Xây ô ấp. Ô nuôi con làm bằng hỗn hợp mềm, ít nhựa, để ấu trùng và ong mới nở dễ chịu.
Xây bình mật, bình phấn. Bình cần dẻo, kín, chống thấm. Nhựa trong vách bình góp phần giữ mật không bị hỏng.
Làm lớp vỏ bọc khu ấp. Những tấm mỏng nhiều lớp quanh khu ấp giữ ấm, giữ ẩm cho ấu trùng.
Xây ống cửa. Ống cửa nhiều nhựa, cứng và dính, vừa là lối đi vừa là chốt chặn kẻ thù.
Trám khe hở. Mọi khe hở trên hộp hay hốc cây đều bị bịt kín, giữ nhiệt và chặn kiến.
Làm cột chống. Cột và dây sáp giữ bánh ấp, bình mật không sụp khi tổ lớn lên.
Bẫy kẻ thù. Giọt nhựa dính quanh cửa và trong tổ làm kiến, ruồi bị kẹt.
Bọc xác kẻ thù. Con vật lạ chết trong tổ mà ong không mang ra được thì bị trát kín bằng nhựa để khỏi thối rữa.
Đóng cửa ban đêm. Lớp màng nhựa mỏng được dựng ngang ống cửa lúc tối, sáng ra cắn bỏ.
Kho dự trữ. Ong dán những cục nhựa, sáp lên vách để dùng dần khi cần vá hoặc xây mới.
Giữ mùi riêng của đàn. Nhựa từ những cây khác nhau góp phần tạo mùi riêng cho mỗi tổ, giúp ong gác nhận ra người nhà.
Vì sao sáp ong dú lại sẫm và có nên cạo bỏ
Sáp ong dú sẫm màu vì có nhiều nhựa cây. Càng gần cửa tổ, càng ở lớp tường trám, tỉ lệ nhựa càng cao, màu càng đậm. Tổ càng lâu năm, các lớp tái sử dụng chồng lên nhau, màu cũng đậm dần. Không có gì bất thường ở đây.
Khi cạo bỏ phần sáp sẫm để "dọn sạch", mình đang lấy đi đúng thứ đàn cần để xây tiếp. Ong phải đi gom lại từ đầu, tốn thời gian và sức của những con ong lẽ ra đang đi kiếm mật. Với đàn yếu, việc này có thể làm đàn tụt hẳn.
Chỉ nên bỏ những phần sáp bị nấm mốc lan, có giòi, hoặc bị ướt thối do nước mưa vào hộp. Phần sáp khô, cứng, sẫm màu thì để nguyên. Nếu đã lỡ lấy ra trong lúc chuyển đàn hay lấy mật, hãy để lại gần hộp hoặc đặt vào trong hộp, ong sẽ tự lấy về dùng.
Sáp ong dú có màu sẫm và mùi nhựa nên ít được dùng làm nến hay mỹ phẩm như sáp ong mật. Ở một số nơi, người ta dùng nó làm keo dán, chống thấm, hay để dụ ong vào hộp mới. Với người nuôi, giá trị lớn nhất của nó là ở ngay trong tổ.
Người nuôi tận dụng sáp và nhựa thế nào
Giữ cây có nhựa quanh trại. Những cây như sao, dầu, xoài, điều khi thân bị trầy đều chảy nhựa. Giữ vài cây quanh trại là giữ nguồn vật liệu cho ong.
Không phun thuốc lên thân cây ong lấy nhựa. Ong mang nhựa về tổ, nhựa nhiễm thuốc là mang chất độc vào tổ. Đọc nhãn, phun tránh giờ ong bay.
Quét sáp cũ vào hộp mới. Bôi một ít sáp, nhựa từ tổ cũ lên vách và quanh cửa hộp mới giúp ong nhận ra mùi quen, dễ ở lại.
Gắn ống cửa từ tổ cũ. Khi chuyển đàn sang hộp, gắn lại một đoạn ống cửa sáp cũ giúp ong tìm đúng lối vào.
Để lại cục sáp vụn sau khi lấy mật. Đặt sáp vụn, bình rỗng vào trong hộp hoặc cạnh cửa, ong sẽ thu hồi để dùng lại.
Đừng nấu sáp ong dú như sáp ong mật. Nhiều nhựa nên sáp ong dú khó lọc, dễ cháy khét. Không cần bỏ công chế biến nếu không có mục đích rõ.
Quan sát ong lấy nhựa. Thấy nhiều ong mang nhựa về là đàn đang xây hoặc vá. Sau khi mở hộp, đây là dấu hiệu đàn đang hồi phục.
Hộp mới nên có khe trám vừa phải. Hộp quá kín, quá trơn đôi khi ong cũng không thích. Một số khe nhỏ để ong tự trám là bình thường.
Không sơn trong lòng hộp. Sơn, dầu chống mối có mùi và có thể độc. Nếu cần chống mối, chỉ xử lý mặt ngoài và để hết mùi trước khi cho ong vào.
Vệ sinh dụng cụ dính nhựa bằng dầu ăn. Nhựa ong dú dính khó rửa bằng nước. Lau dao, thìa bằng chút dầu ăn trước rồi mới rửa xà phòng.
Không hứa hẹn công dụng chữa bệnh. Keo ong dú có được nghiên cứu ở nhiều nơi, nhưng không phải thuốc. Muốn dùng cho sức khoẻ thì hỏi bác sĩ.
Khi đàn thiếu nhựa cây thì sao
Ở những trại đặt giữa vườn rau, ruộng lúa hay khu dân cư nhiều mái tôn, ong có thể phải bay xa mới tìm được cây có nhựa. Dấu hiệu dễ thấy là đàn vá tổ chậm sau khi mở hộp, ống cửa mỏng, ngắn, và ong lấy cả những thứ lạ như sơn còn ướt hay nhựa đường về tổ.
Thiếu nhựa thì đàn xây ít, chống kiến kém, và lớp vỏ bọc khu ấp mỏng hơn. Không có gì chết ngay, nhưng đàn yếu dần một cách khó nhận ra. Người nuôi thường đổ cho chúa hay cho thời tiết mà không nghĩ tới chuyện vật liệu.
Cách khắc phục đơn giản nhất là trồng hoặc giữ vài cây có nhựa gần trại. Trong lúc chờ cây lớn, có thể để sẵn sáp vụn từ các lần lấy mật cạnh hộp để ong dùng lại. Tránh để vật liệu có hoá chất như sơn, dầu máy, nhựa đường gần hộp, vì ong có thể mang về.
Đây là một ví dụ cho thấy nuôi ong dú không chỉ là chuyện hoa và mật. Một trại khoẻ cần đủ ba thứ: hoa cho mật, hoa cho phấn, và cây cho nhựa. Thiếu thứ nào, đàn sẽ bù bằng sức của chính nó.
Câu hỏi thường gặp
Keo ong dú có giống keo ong mật không?
Cả hai đều là hỗn hợp nhựa cây do ong gom về, nhưng keo ong dú thường được trộn sẵn với sáp và đôi khi với đất. Thành phần thay đổi theo cây trong vùng nên không giống nhau hoàn toàn.
Ong dú lấy nhựa ở cây nào?
Ong lấy nhựa ở nhiều loại cây có vết thương hay chồi non tiết chất dính. Loại cây cụ thể tuỳ vùng, quan sát ong đậu ở đâu trong vườn là biết đàn mình đang dùng cây nào.
Sáp ong dú có dùng làm nến được không?
Có thể, nhưng vì lẫn nhiều nhựa nên nến khói hơn, mùi hắc hơn và khó lọc sạch. Phần lớn người nuôi để sáp lại cho đàn dùng thay vì chế biến.
Sáp trong tổ bị mốc trắng có sao không?
Mốc nhẹ trên phần sáp cũ, xa khu ấp thường không đáng lo khi đàn khoẻ. Mốc lan rộng, có mùi hôi hoặc kèm giòi thì đàn có vấn đề, cần kiểm tra độ ẩm hộp và độ mạnh của đàn.
Vì sao hộp mới bôi sáp cũ lại dễ có ong vào?
Mùi sáp và nhựa của tổ ong dú cho ong biết đây là chỗ từng có đàn sống. Ong đi tìm chỗ lập tổ mới thường bị mùi này thu hút hơn một hộp gỗ trơn.
