"Tách đàn hơn một tháng rồi mà sao hộp mới vẫn lèo tèo?" Câu hỏi này gặp ở hầu hết các lớp học nuôi ong dú. Câu trả lời nằm ở vòng đời: ong dú từ trứng đến ong trưởng thành thường mất khoảng sáu đến tám tuần, gần gấp đôi ong mật, và lâu hơn nữa khi trời lạnh.
Nói cách khác, quả trứng chúa đẻ hôm nay phải gần hai tháng sau mới thành con ong bò trên bánh ấp, và thêm nhiều tuần nữa mới bay ra ngoài kiếm ăn. Biết con số này thì người nuôi sẽ tính được lịch tách đàn, lịch lấy mật, và biết lúc nào nên chờ thay vì sốt ruột mở hộp.
Bốn giai đoạn: trứng, ấu trùng, nhộng, ong trưởng thành
Giai đoạn đầu là trứng. Chúa đẻ một quả trứng thon dài, đứng trên mặt lớp thức ăn trong ô, rồi ô được đóng kín. Trứng nở sau vài ngày. Ở giai đoạn này mình không nhìn thấy gì từ bên ngoài, chỉ thấy ô mới màu sáp nhạt ở mép bánh ấp.
Giai đoạn thứ hai là ấu trùng. Con sâu nhỏ màu trắng nở ra và ăn dần lớp thức ăn trong ô. Không ai mớm thêm, nên lượng thức ăn ban đầu quyết định nó lớn được bao nhiêu. Ăn hết thì ấu trùng thải phân lần cuối, nhả tơ kéo kén quanh mình.
Giai đoạn thứ ba là nhộng. Trong lớp kén, ấu trùng biến đổi thành hình con ong: có mắt, có chân, có cánh, ban đầu trắng bệch rồi sẫm dần. Cùng lúc, ong thợ thường cạo bớt lớp sáp bọc ngoài ô, để lại lớp kén mỏng màu vàng nhạt. Vì vậy khu ô sắp nở trông nhạt màu hơn, còn khu ô mới đẻ vẫn sẫm màu sáp.
Giai đoạn cuối là ong trưởng thành. Con ong tự cắn lớp kén chui ra, thân còn mềm và nhạt màu. Ô đã nở không được dùng lại, ong thợ phá đi và lấy vật liệu xây ô mới ở chỗ khác. Đây là điểm khác lớn với ong mật, vốn dùng đi dùng lại một bánh tổ lục giác nhiều lần.
Những điều quyết định vòng đời nhanh hay chậm
Nhiệt độ trong tổ. Ấm thì phát triển nhanh hơn, lạnh thì chậm lại. Mùa lạnh ở miền Bắc và vùng cao, vòng đời có thể kéo dài đáng kể.
Loài ong. Mỗi loài có nhịp riêng. Con số sáu đến tám tuần là khoảng thường gặp ở các loài Tetragonula, không phải số cố định cho mọi loài.
Lượng thức ăn trong ô. Ô đổ ít thức ăn cho ra ong nhỏ hơn. Mùa thiếu hoa, ong mới nở trông nhỏ con là vì vậy.
Chất lượng phấn hoa. Phấn là nguồn đạm cho ấu trùng. Vườn chỉ có một hai loại hoa thì ong vẫn sống, nhưng ấu trùng có thể kém phát triển hơn.
Lớp vỏ bọc quanh khu ấp. Lớp sáp mỏng nhiều lớp bao quanh bánh ấp giữ ấm và giữ ẩm. Mở hộp làm rách lớp này là khu ấp mất nhiệt.
Hộp quá rộng so với đàn. Đàn nhỏ trong hộp to khó giữ ấm khu ấp, ấu trùng phát triển chậm, có khi chết lạnh.
Nắng gắt. Nóng quá mức làm chết ấu trùng và nhộng. Ô sắp nở bị nóng sẽ không ra ong, để lại những ô đen bên trong.
Nhộng bị xáo trộn. Lật, ép, rung mạnh bánh ấp lúc đang có nhiều nhộng có thể làm hỏng con ong chưa hoàn thiện.
Ruồi và kiến. Ruồi đẻ trứng vào bình phấn và ô ấp, giòi ăn hết thức ăn và ấu trùng. Đàn yếu dễ bị tấn công hơn.
Thuốc trừ sâu mang về theo phấn. Ấu trùng ăn phải thức ăn nhiễm độc thì chết trong ô dù ong trưởng thành vẫn sống. Đọc nhãn, chọn giờ phun tránh ong.
Ô chúa và ô đực. Ô nuôi chúa thường to hơn và có nhiều thức ăn hơn. Thời gian phát triển của chúa và ong đực có thể khác ong thợ đôi chút tuỳ loài.
Từ vòng đời suy ra lịch tách đàn
Khi tách đàn, phần mới thường không có chúa đẻ ngay. Nếu phần tách có chúa tơ, chúa phải ra ngoài giao phối, về tổ, rồi mới bắt đầu đẻ. Trứng đẻ hôm đó cần thêm sáu đến tám tuần mới thành ong. Cộng lại, phần tách có thể mất hai đến ba tháng mới có ong mới do chúa mới đẻ ra đời.
Trong khoảng thời gian đó, đàn sống nhờ hai thứ: ong mang theo lúc tách, và các ô sắp nở có sẵn trong bánh ấp mang sang. Vì vậy người nuôi lành nghề luôn chọn phần bánh ấp có nhiều kén vàng nhạt, tức ô sắp nở. Ong từ các ô này nở trong vài tuần tới, giúp phần tách có người làm việc trong lúc chờ chúa mới.
Nếu mang sang toàn ô mới đẻ màu sẫm, phần tách phải chờ rất lâu mới có ong mới, trong khi ong mang theo cứ chết dần. Đây là kiểu sai rất phổ biến khiến phần tách "lặng" rồi tàn. Nhìn màu bánh ấp mà chọn đúng phần là một trong những kỹ năng quan trọng nhất cần học trong buổi thực hành đầu tiên.
Còn về mùa: tách vào đầu mùa hoa thì phần mới có đủ thức ăn trong suốt hai ba tháng chờ đợi. Tách vào cuối mùa hoa hay đầu mùa lạnh thì vòng đời kéo dài, thức ăn lại ít, phần mới khó đứng vững. Lịch tách đàn chính là lịch vòng đời cộng với lịch hoa trong vùng.
Đọc bánh ấp theo vòng đời
Ô sẫm màu sáp ở mép. Ô mới đẻ, bên trong là trứng hoặc ấu trùng nhỏ. Phải nhiều tuần nữa mới ra ong.
Ô vàng nhạt, thấy lớp kén. Ô sắp nở, bên trong là nhộng. Đây là phần quý nhất khi tách đàn.
Ô thủng một lỗ tròn gọn. Ong vừa nở chui ra. Lỗ gọn gàng là ra ong khoẻ.
Ô thủng lỗ nham nhở. Có thể bị ruồi hay sâu bọ phá, hoặc ong thợ đang dọn ô chết. Xem thêm có giòi hay mùi lạ không.
Khu ô cũ bị phá dần. Ong thợ đang dỡ ô đã nở để lấy chỗ và vật liệu. Đây là việc bình thường, không phải bánh ấp bị hỏng.
Ô mới xếp đều theo vòng. Ở loài xây bánh ấp dạng đĩa, ô mới mọc dần ra mép, vòng sau nối vòng trước. Đều đặn là đàn ổn.
Ô chùm như chùm nho. Nhiều loài Tetragonula xếp ô thành chùm thay vì đĩa. Cách đọc vẫn vậy: ô sẫm là mới, ô nhạt là sắp nở.
Không thấy ô sẫm nào. Chúa không đẻ đã một thời gian. Có thể mất chúa, chúa tơ chưa giao phối, hoặc đàn hết thức ăn.
Không thấy ô vàng nhạt nào. Trong vài tuần tới sẽ không có ong mới nở. Đàn sẽ thưa đi trước khi khá lên, đừng lấy mật lúc này.
Bánh ấp co nhỏ dần qua các lần mở. Đàn đang thu hẹp. Tìm nguyên nhân: hoa, nắng, kẻ thù, chúa, rồi mới quyết định hướng xử lý.
Ghi màu bánh ấp mỗi lần mở. Chỉ cần ghi "nhiều sẫm, ít nhạt" hay ngược lại. Ghép với ngày tháng là tự vẽ được nhịp vòng đời của đàn mình.
Ba hiểu lầm hay gặp về vòng đời ong dú
Hiểu lầm thứ nhất: "Ong dú nhỏ thì lớn nhanh". Nhiều người nghĩ con ong bé tí thì chắc vài tuần là xong. Thực tế ngược lại, ong dú phát triển chậm hơn ong mật dù nhỏ hơn. Đem kinh nghiệm ong mật áp sang, ví dụ tách đàn rồi ba tuần sau đã mong có ong mới, là thất vọng chắc chắn.
Hiểu lầm thứ hai: "Bánh ấp sẫm màu là bánh cũ, nên bỏ". Ở ong dú, màu sẫm thường là ô mới đẻ còn nguyên lớp sáp trộn nhựa cây, còn ô nhạt màu lại là ô sắp nở. Người quen nhìn bánh tổ ong mật dễ đọc ngược, cắt bỏ đúng phần quý nhất của đàn.
Hiểu lầm thứ ba: "Có ô là có ong". Một bánh ấp to nhưng toàn ô mới đẻ thì trong một tháng tới đàn vẫn không có thêm con ong nào. Còn một bánh ấp nhỏ mà nhiều kén vàng thì vài tuần nữa sẽ đông lên rõ. Kích thước bánh ấp chỉ nói được một nửa, màu ô mới nói nửa còn lại.
Ba hiểu lầm này có chung một gốc: nhìn tổ ong dú bằng con mắt của người nuôi ong mật. Hai loài ong nuôi con theo hai cách khác nhau từ gốc, nên muốn làm đúng thì phải học lại từ vòng đời, đừng mượn kinh nghiệm cũ.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao ong dú phát triển lâu hơn ong mật?
Mỗi ấu trùng ong dú chỉ ăn một khẩu phần đóng sẵn và sống trong ô kín, không được chăm thêm. Thêm vào đó, tổ ong dú không được sưởi ấm mạnh như tổ ong mật, nên quá trình phát triển chậm hơn.
Ô ong dú có dùng lại được không?
Không. Sau khi ong nở, ong thợ phá bỏ ô cũ và xây ô mới. Cấu trúc bánh ấp vì thế luôn thay đổi và dịch chuyển dần theo thời gian.
Có thể nhìn trứng ong dú bằng mắt thường không?
Trứng nằm trong ô đã đóng kín nên gần như không thấy được khi mở hộp. Chỉ ở hộp quan sát có kính, nhìn đúng lúc chúa đẻ, mới thấy trước khi ô được đóng nắp.
Mùa lạnh ong dú có ngưng đẻ không?
Nhiều đàn đẻ chậm hẳn lại khi lạnh và thiếu hoa, có đàn gần như ngưng một thời gian. Khi trời ấm lên và có hoa, chúa đẻ trở lại.
Ong mới nở bao lâu thì bay ra kiếm ăn?
Ong mới nở làm việc trong tổ nhiều tuần trước khi ra ngoài kiếm ăn. Thời gian này thay đổi theo nhu cầu của đàn, đàn thiếu người đi kiếm ăn thì ong ra sớm hơn.
