Tổ ong dú chia thành mấy vùng rõ ràng: ống cửa ở ngoài, lớp tường trám kín các khe, khu ấp ở giữa có bánh ấp được bọc trong lớp vỏ sáp mỏng, và vùng dự trữ xung quanh với hàng chục, hàng trăm bình sáp tròn đựng mật và phấn. Không có bánh tổ lục giác như ong mật.
Lần đầu nhìn vào một hộp ong dú vừa mở nắp, phần lớn học viên đều ngớ ra: "Mật đâu? Chúa đâu? Sao lộn xộn vậy?". Nhìn thì lộn xộn, nhưng mỗi thứ đều có chỗ và có lý do. Biết đọc "bản đồ" bên trong tổ thì mở hộp, lấy mật, tách đàn mới không cắt nhầm, không phá nhầm.
Các phần chính của một tổ ong dú
Ống cửa. Ống nhỏ làm bằng sáp trộn nhựa cây, nhô ra ngoài hộp hoặc hốc cây. Đây là chỗ duy nhất ong ra vào, ong gác đứng ngay trong miệng ống.
Lớp tường trám. Ong lấp mọi khe hở bằng nhựa cây, sáp, có loài trộn cả đất. Trong hốc cây lớp này rất dày, trong hộp thì mỏng ở các mép nắp và khe ván.
Khu ấp. Nằm ở trung tâm, nơi chúa đẻ và ấu trùng lớn lên. Thường là chỗ ấm và yên tĩnh nhất của tổ.
Bánh ấp. Tập hợp các ô ấp. Tuỳ loài, ô xếp thành đĩa nằm ngang, thành đường xoắn ốc, hoặc thành chùm như chùm nho.
Lớp vỏ bọc. Nhiều lớp sáp mỏng như giấy bao quanh khu ấp, giúp giữ nhiệt và độ ẩm. Mở hộp thường làm rách lớp này đầu tiên.
Cột chống và dây nối. Những sợi, cột sáp nhỏ nối bánh ấp với vách hộp và với nhau, giữ cho cả khối không đổ.
Bình phấn. Bình sáp hình trứng chứa phấn hoa đã ủ, thường nằm gần khu ấp để ong dễ lấy đổ vào ô.
Bình mật. Bình tương tự, chứa mật, thường nằm xa khu ấp hơn hoặc ở tầng trên. Đầy rồi thì được đậy kín.
Bãi rác. Một góc tổ, thường ở đáy hoặc gần cửa, nơi ong dồn xác ong, sáp vụn và chất thải trước khi mang ra ngoài.
Kho vật liệu. Những cục nhựa cây, sáp dự trữ dính trên vách. Ong lấy dần ra để xây và vá tổ.
Lối đi bên trong. Khoảng trống giữa các vùng để ong di chuyển. Bịt kín lối đi khi lắp hộp là khiến đàn phải dỡ ra làm lại.
Vì sao bình mật lại tròn chứ không lục giác
Ong mật xây bánh tổ lục giác bằng sáp nguyên chất và dùng chung ô cho cả trứng lẫn mật. Ong dú tách hẳn hai việc: ô ấp dùng để nuôi con, còn mật và phấn cất trong bình riêng. Mỗi bình là một cái chum nhỏ, to hơn ô ấp nhiều, xây bằng hỗn hợp sáp và nhựa cây.
Hình tròn, hình trứng là hình dễ làm nhất khi xây từng cái một bằng vật liệu dẻo. Ong không cần các bình khít vào nhau như ô lục giác, chỉ cần chúng chồng lên nhau, dựa vào nhau thành cụm. Vì vậy vùng dự trữ trông như một đống bóng nhỏ màu nâu, càng đầy mật càng căng tròn.
Vật liệu có nhựa cây cũng góp phần giữ mật. Nhựa cây có chất chống nấm và vi khuẩn, nên mật nằm trong bình được bảo vệ phần nào. Đây cũng là lý do mật ong dú có mùi vị riêng, hơi chua, đôi khi có hương nhựa cây, khác với mật ong mật.
Với người nuôi, bình tách riêng là một lợi thế lớn: có thể lấy mật mà không đụng tới khu ấp. Hộp nhiều tầng được thiết kế dựa vào chính điểm này: tầng dưới để ong làm khu ấp, tầng trên để ong xây bình mật, khi lấy mật chỉ cần nhấc tầng trên.
Khu ấp được bảo vệ ra sao và vì sao không nên đụng vào
Khu ấp là phần ong bảo vệ kỹ nhất. Lớp vỏ bọc sáp mỏng nhiều lớp quanh nó hoạt động như một lớp chăn, giữ cho bên trong ấm hơn và ẩm hơn bên ngoài. Ấu trùng và nhộng ong dú rất nhạy với khô và nóng, chỉ cần vài giờ phơi ra không khí khô nóng là có thể chết.
Khi mình mở hộp và kéo rách lớp vỏ bọc, ong phải mất công vá lại, dùng sáp và nhựa vốn có thể dùng để xây ô mới. Mở hộp vài tuần một lần thì đàn vá kịp. Mở mỗi ngày, mỗi tuần thì đàn chỉ lo vá, không kịp phát triển.
Bánh ấp cũng rất dễ vỡ. Các cột sáp giữ bánh không chịu được việc nghiêng hộp mạnh hay đập. Trong nhiều trường hợp, bánh ấp đổ sập sau khi vận chuyển, chúa bị đè, ấu trùng bị dập. Khi chở hộp đi xa, giữ hộp thẳng đứng, chèn chặt, tránh xóc.
Lời khuyên thực tế: mở hộp để nhìn vùng dự trữ và mép bánh ấp, không cần bóc sâu vào giữa. Hầu hết những gì cần biết về sức khoẻ đàn đều đọc được ở mép bánh và ở số bình mật, bình phấn.
Áp dụng khi mở hộp, lấy mật và làm hộp
Mở nắp chậm, từ một góc. Nắp hộp thường bị ong trám dính. Nạy từ từ một góc để không giật rách cả vùng bình mật.
Nhìn trước, đụng sau. Xác định khu ấp nằm đâu, bình mật nằm đâu rồi mới đưa dao hay thìa vào.
Chỉ lấy bình mật đã đậy kín. Bình đậy là mật đã được ong làm đặc. Bình còn mở thường loãng, dễ lên men hơn.
Không lấy bình phấn. Phấn là thức ăn của ấu trùng. Phấn ong dú chua, khó dùng, mà đàn thì cần.
Để lại một phần bình mật. Ong cần mật để đổ ô và sống qua lúc thiếu hoa. Lấy sạch là đàn tụt ngay.
Lau sạch mật chảy. Mật rò ra đáy hộp hút ruồi, kiến và ong lạ tới cướp. Thấm sạch trước khi đậy nắp.
Không bít lối đi trong hộp. Khi lắp thêm tầng, chừa đủ lỗ thông giữa các tầng để ong đi lại.
Làm hộp vừa cỡ đàn. Hộp quá rộng đàn khó giữ ấm khu ấp. Đàn nhỏ dùng hộp nhỏ, lớn lên thì thêm tầng.
Gỗ dày, kín khe. Vách hộp dày giúp ổn định nhiệt. Khe hở lớn bắt ong tốn công trám, lại là đường cho kiến.
Để bãi rác của đàn yên. Đừng tự tay dọn bãi rác trong tổ trừ khi có giòi hay nấm. Đàn có cách xử lý của nó.
Đậy nắp kiểm tra khe. Trước khi đặt nắp xuống, nhìn xem có bánh ấp hay bình mật nào chạm nắp để khỏi đè vỡ.
Tổ trong hốc cây và tổ trong hộp khác nhau thế nào
Trong tự nhiên, ong dú ở các hốc cây, hốc tường, ống tre, thậm chí trong lòng đất tuỳ loài. Hốc cây có vách dày, nhiệt độ ổn định, nên tổ trong cây thường phát triển chậm mà chắc. Ong trám lớp tường rất dày ở hai đầu hốc, để lại một ống cửa duy nhất.
Trong hộp nuôi, không gian vuông vức, vách mỏng hơn thân cây. Ong vẫn dựng tổ theo đúng thứ tự: cửa, tường trám, khu ấp, dự trữ. Nhưng vì hộp có hình dạng chuẩn, người nuôi có thể đoán trước khu ấp nằm ở đâu và bình mật nằm ở đâu, nhất là với hộp nhiều tầng.
Khi chuyển đàn từ khúc gỗ sang hộp, phải giữ nguyên thứ tự này: bánh ấp đặt ở giữa, bình mật, bình phấn đặt xung quanh, cửa tổ hướng về phía cũ. Đặt lộn xộn, ong phải dỡ ra xây lại, đàn hao sức nhiều tuần.
Nắm được cấu trúc tổ là bước đầu của mọi kỹ thuật nâng cao. Nhìn vào hộp, biết vùng nào là vùng nào, thì mỗi thao tác sau đó đều có lý do, không còn là làm theo người khác bảo.
Câu hỏi thường gặp
Ong dú có làm bánh tổ lục giác không?
Không. Ong dú làm ô ấp nhỏ riêng để nuôi con và bình sáp tròn riêng để đựng mật, phấn. Hình ảnh bánh tổ lục giác chảy mật là của ong mật.
Vì sao sáp ong dú có màu nâu sẫm?
Vì ong trộn sáp với nhựa cây trước khi xây. Hỗn hợp này dẻo, bền và có màu nâu, đen tuỳ loại nhựa ong lấy được trong vùng.
Bình phấn ong dú có ăn được không?
Phấn ong dú được ong ủ lên men nên có vị chua, mùi nồng. Một số nơi có dùng, nhưng phấn là thức ăn sống còn của ấu trùng, nên người nuôi thường để lại cho đàn.
Một tổ ong dú có bao nhiêu bình mật?
Số bình rất khác nhau tuỳ loài, độ mạnh của đàn và mùa hoa, từ vài chục đến vài trăm bình. Đàn mạnh vào mùa hoa có thể xây kín cả tầng trên của hộp.
Có nên dọn sạch tổ ong dú định kỳ không?
Không nên. Ong tự dọn tổ theo cách của chúng. Người nuôi chỉ can thiệp khi có giòi, nấm mốc lan hay kiến tấn công, và chỉ dọn đúng phần bị hỏng.
