Sau hai ba năm ghi chép đều, trại ong dú có thể dự báo mùa thu mật khá sát: chồng đường cân nặng hộp các năm lên nhau, đối chiếu với lịch hoa và thời tiết đã ghi, rồi nhìn năm nay đang giống năm nào. Dự báo không bao giờ chính xác tuyệt đối, nhưng đủ để chuẩn bị chai lọ, sắp công, và quyết có nên tách đàn trước mùa hay không.
"Mùa này mật được không?" là câu hỏi người nuôi nào cũng tự hỏi mỗi năm. Phần lớn trả lời bằng linh cảm. Người có sổ thì trả lời bằng hình ảnh các năm trước. Bài này hướng dẫn từng bước biến sổ ghi chép thành công cụ dự báo đơn giản, không cần biết gì về toán thống kê.
Mật ong dú đến theo nhịp nào?
Mật ong dú vào hộp theo đợt, không đều quanh năm. Khi một loại cây quanh trại ra hoa rộ, đường cân nặng của hộp dốc lên. Khi hoa tàn và chưa có loại khác nối tiếp, đường đi ngang hoặc xuống. Mỗi vườn có nhịp riêng tuỳ những cây đang trồng và mọc quanh đó.
Thời tiết là thứ thứ hai chi phối. Cùng một đợt hoa, năm nắng ráo ong làm việc được nhiều ngày; năm mưa dầm ong ở nhà, hoa rụng mà mật không về. Nắng hạn kéo dài thì cây ra ít mật hoa dù vẫn nở. Vì vậy cùng một lịch hoa mà mỗi năm mỗi khác.
Sức đàn là thứ thứ ba. Đàn đông ong thợ vào đầu mùa hoa sẽ tận dụng được nhiều hơn đàn vừa tách hay vừa suy. Một năm thời tiết tốt nhưng vừa tách đàn nhiều trước mùa thì tổng mật vẫn thấp.
Dự báo là ghép ba thứ đó lại: lịch hoa, thời tiết, sức đàn. Sổ ghi chép đều đã có sẵn cả ba nếu bà con ghi trọng lượng, ghi hoa đang nở, ghi trời. Việc còn lại là sắp chúng cạnh nhau cho dễ nhìn.
Các bước dựng dự báo từ sổ
Chọn hộp mẫu. Chọn vài hộp đại diện có số liệu cân đều qua nhiều năm. Không cần dùng hết trại.
Vẽ đường cân của từng năm. Trên giấy kẻ ô hoặc bảng tính, trục ngang là tháng, trục đứng là trọng lượng.
Chồng các năm lên nhau. Mỗi năm một màu. Sẽ thấy những đoạn dốc lên lặp lại cùng thời điểm.
Ghi tên hoa vào đoạn dốc. Lật sổ xem lúc đó cây gì đang nở. Đây là các đợt mật chính của trại.
Đánh dấu năm bất thường. Năm có hạn, có lũ, có phun thuốc lớn gần trại. Để không lấy năm đó làm chuẩn.
Trừ các lần lấy mật. Đường cân tụt vì lấy mật không phải tụt vì đói. Cộng lượng đã lấy trở lại khi so.
Ghi thời điểm cây bắt đầu nụ. Cây ra nụ sớm hay trễ là dấu hiệu sớm cho đợt mật năm nay.
So đầu năm với các năm trước. Đường cân năm nay đang đi giống năm nào nhất? Đó là kịch bản khả dĩ.
Ghi dự báo ra giấy. Viết rõ: dự kiến đợt mật chính khoảng tháng nào, nhiều hay ít so với trung bình.
So dự báo với thực tế. Cuối mùa xem đúng sai ra sao, sai ở đâu. Lần sau điều chỉnh.
Cập nhật mỗi năm. Mỗi năm thêm một đường là dự báo chắc thêm một chút.
Dấu hiệu sớm đáng theo dõi
Dấu hiệu sớm nhất là ở cây. Khi các cây chính quanh trại bắt đầu ra nụ, mình có vài tuần trước khi hoa nở. Nụ nhiều hay ít, sớm hay trễ so với năm trước đều nên ghi lại. Một năm cây ra nụ rải rác thường là năm hoa kém.
Dấu hiệu thứ hai là sức đàn đầu mùa. Đếm ong ra vào cửa tổ và số ong mang phấn trong những tuần trước mùa hoa. Đàn đang nuôi con mạnh lúc này sẽ có nhiều ong thợ đúng lúc hoa nở.
Dấu hiệu thứ ba là thời tiết vài tuần trước. Mưa đúng lúc giúp cây ra hoa tốt, nhưng mưa dầm giữa lúc hoa nở thì ngược lại. Nắng hạn kéo dài trước mùa thường làm cây ra ít mật hoa.
Không dấu hiệu nào đủ một mình. Người có kinh nghiệm nhìn cả ba cùng lúc và so với những năm trong sổ. Khi cả ba cùng xấu, nên chuẩn bị tinh thần cho một mùa nhẹ và tránh tách đàn nhiều. Khi cả ba cùng tốt, chuẩn bị đủ chai lọ và công lấy mật.
Dự báo dùng để làm gì trong thực tế?
Việc đầu tiên là chuẩn bị vật tư. Biết trước mùa mật nhiều hay ít giúp không thiếu chai lọ sạch lúc cần, cũng không mua dư rồi để bụi. Với trại lớn, chuẩn bị chỗ bảo quản mát cho mật cũng cần tính trước.
Việc thứ hai là lịch tách đàn. Nếu dự báo một đợt mật lớn sắp tới, có thể hoãn tách để đàn mạnh tận dụng mùa, tách sau. Nếu dự báo mùa nhẹ, có thể ưu tiên tách đàn vào đầu đợt hoa để đàn con có thức ăn.
Việc thứ ba là công. Mùa mật lớn cần nhiều người cùng lúc, cần sắp xếp trước. Mùa nhẹ thì có thể dồn công cho việc khác như sửa hộp, trồng cây.
Cũng nên trung thực với người mua quen. Dự báo mùa nhẹ thì nói trước là năm nay mật ít, hơn là nhận đặt nhiều rồi giao không đủ. Sổ ghi chép giúp mình nói điều đó có căn cứ, không phải hứa theo cảm giác.
Giới hạn của dự báo
Ít năm số liệu. Hai ba năm chưa đủ để thấy hết các kiểu năm. Dự báo chắc dần theo thời gian.
Vườn quanh trại thay đổi. Hàng xóm chặt cây, đổi cây trồng là lịch hoa cũ mất giá trị.
Thời tiết bất thường. Những năm thời tiết lạ không giống năm nào trong sổ.
Số đàn thay đổi. Trại tăng đàn nhanh làm mỗi đàn chia ít hoa hơn, dù lịch hoa không đổi.
Sai số cân. Cân không đều, đổi cân, cân sau mưa đều làm đường cân lệch.
Hộp mẫu không đại diện. Hộp mẫu nằm chỗ đẹp nhất trại thì dự báo lạc quan quá.
Phun thuốc bất ngờ. Một đợt phun thuốc gần trại có thể xoá cả mùa, không dự báo nào lường được.
Dịch hại. Một năm ruồi, kiến bùng phát làm đàn suy dù hoa tốt.
Tin dự báo quá mức. Dự báo là để chuẩn bị, không phải lời hứa. Luôn giữ đường lùi.
Quên cập nhật. Không so dự báo với thực tế thì không bao giờ dự báo tốt lên.
Dùng số liệu nơi khác. Lịch hoa vùng khác, trại khác chỉ để tham khảo, không thay được số liệu vườn mình.
Câu hỏi thường gặp
Cần bao nhiêu năm ghi chép để dự báo mùa mật?
Từ năm thứ hai đã bắt đầu so được. Sau ba bốn năm, khi đã gặp cả năm tốt lẫn năm xấu, dự báo đáng tin hơn nhiều.
Không có cân thì dự báo được không?
Vẫn được ở mức thô, dựa vào lịch hoa, thời tiết, số ong ra vào cửa tổ và lượng mật lấy mỗi năm. Có cân thì thấy rõ thời điểm mật vào hơn.
Có cần phần mềm để vẽ đường cân không?
Không bắt buộc. Giấy kẻ ô và bút màu là đủ cho vài hộp mẫu. Bảng tính hay phần mềm quản lý trại tiện hơn khi số hộp và số năm nhiều.
Dự báo mùa mật có giúp tăng sản lượng không?
Không trực tiếp. Nó giúp chuẩn bị đúng lúc, tránh tách đàn sai thời điểm và tránh lấy mật quá tay trước mùa đói, nên về lâu dài đàn khoẻ hơn.
Lịch hoa ghi thế nào cho dễ dùng?
Mỗi lần đi trại ghi tên vài cây chính đang có nụ, đang nở rộ, đang tàn. Cuối năm gom lại thành một bảng theo tháng.
