Đàn ong dú tốt để làm giống là đàn khoẻ bền qua nhiều mùa, hiền khi mở hộp, giữ tổ sạch, chống chịu được kiến và ruồi, hồi nhanh sau mỗi lần tách và cho mật đều. Đàn đông nhất tháng này chưa chắc là đàn tốt nhất; đàn đáng giữ giống là đàn tốt nhất qua cả năm.
Trong nhiều trại, đàn được đem tách là đàn "trông đông nhất hôm đó". Làm vậy lâu dài là đang nhân bản ngẫu nhiên, có khi còn nhân bản đúng những đàn hung dữ hay hay suy. Bài này đi qua các tiêu chí đáng xét, vì sao mỗi tiêu chí quan trọng, và cách chấm điểm đơn giản dựa trên sổ trại.
Chọn lọc ở ong dú khác ong mật ra sao?
Ở ong mật, người nuôi chuyên nghiệp có thể nuôi chúa riêng, thậm chí kiểm soát cả nguồn ong đực. Với ong dú, việc đó khó hơn rất nhiều. Khi tách đàn, đàn con tự nuôi ong chúa mới từ ô chúa sẵn có, và ong chúa non bay ra giao phối với ong đực từ những đàn quanh vùng, mình không chọn được.
Vậy chọn lọc còn có nghĩa gì? Có. Mình chọn được đàn mẹ, tức là nửa dòng máu đến từ đàn mình đánh giá cao. Mình cũng chọn được đàn nào bị loại, không bao giờ được tách. Qua nhiều năm, tỉ lệ đàn tốt trong trại tăng dần, dù chậm.
Còn một điều nữa: khi trại có nhiều đàn tốt đặt gần nhau, ong đực bay ra từ chính những đàn đó cũng chiếm phần lớn trong vùng. Nghĩa là chọn lọc đều tay thì cả phía ong đực cũng dần nghiêng về giống tốt của trại mình.
Vì tiến chậm nên chọn lọc ở ong dú là việc của nhiều năm, không phải một mùa. Người nuôi kiên nhẫn ghi chép mới thấy được kết quả. Ai muốn đổi giống trong một năm thì chỉ còn cách mua đàn từ nơi khác, và việc đó có rủi ro riêng.
Các tiêu chí đáng xét khi chọn đàn giống
Sống khoẻ qua mùa khó. Đàn vượt qua mùa khô nắng gắt hay mùa mưa dầm mà không suy là đàn có sức chống chịu, quý hơn đàn chỉ đông vào mùa thuận.
Hồi nhanh sau khi tách. Có đàn tách xong vài tháng đã đầy hộp lại, có đàn mất gần năm. Đàn hồi nhanh là đàn mẹ lý tưởng.
Tính hiền. Đàn ít bám tóc, ít cắn khi mở hộp giúp người làm nhanh, ít sai tay. Đặc biệt quan trọng nếu trại có khách tham quan hay học viên.
Giữ tổ sạch. Đàn dọn rác nhanh, ít bị ruồi đẻ trứng, ít mốc. Đây là dấu hiệu đàn có nhiều ong thợ chăm chỉ dọn dẹp.
Chống kiến, ruồi tốt. Ong gác cửa tích cực, trám khe nhanh. Đàn hay bị kiến vào dù đặt cùng chỗ với đàn khác là đàn yếu ở khoản này.
Mật đều qua nhiều mùa. Đừng chọn theo một mùa mật kỷ lục. Đàn cho mật vừa phải nhưng năm nào cũng có thường đáng giá hơn.
Không hay bỏ tổ. Đàn có tiền sử bỏ tổ hay suy bất thường nên loại khỏi danh sách giống.
Ít khi phải cứu. Nhìn sổ: đàn nào hay phải bổ sung bánh ấp, cho ăn, che chắn đặc biệt là đàn dựa vào người nuôi nhiều.
Ong chúa đẻ đều. Bánh ấp đầy đặn, ít ô trống lốm đốm khi mở hộp kiểm.
Hợp với chỗ đặt của trại. Đàn bắt từ vùng có khí hậu giống vườn mình thường thích nghi tốt hơn đàn mang từ xa.
Lý lịch rõ. Biết đàn từ đâu ra, từng tách từ đàn nào. Thiếu thông tin này thì khó tránh cận huyết về sau.
Chấm điểm đàn từ sổ ghi chép
Cách đơn giản nhất là cuối mỗi mùa chấm mỗi đàn theo năm sáu tiêu chí ở trên, mỗi tiêu chí từ một đến ba điểm. Một là kém, hai là trung bình, ba là tốt. Không cần chính xác tuyệt đối, chỉ cần nhất quán giữa các đàn.
Điểm chấm phải dựa vào sổ, không dựa vào ấn tượng. Ví dụ tiêu chí "chống kiến": đếm số lần sổ ghi có kiến ở hộp đó trong năm. Tiêu chí "hồi sau tách": xem từ ngày tách đến lúc đàn đầy hộp mất bao lâu. Có số liệu thì điểm ít bị cảm tình chi phối.
Sau khi chấm, xếp các đàn từ cao xuống thấp. Nhóm đầu là đàn giống, được ưu tiên tách. Nhóm giữa để lấy mật, không tách. Nhóm cuối là đàn cần xem xét: có khi chỉ do chỗ đặt xấu, có khi đàn đó thật sự kém.
Có một bẫy cần tránh: đàn đặt ở chỗ đẹp, có bóng mát tốt, gần nguồn hoa, tự nhiên sẽ điểm cao hơn. Trước khi kết luận một đàn là giống tốt, nên xem đàn đó có còn tốt khi đổi chỗ đặt không, hoặc so với các đàn cùng chỗ.
Sai lầm khi chọn đàn giống
Chọn đàn đông nhất hôm đó. Đàn đông có thể vừa qua một đợt hoa tốt, chưa chắc bền.
Chọn đàn cho mật kỷ lục một lần. Một mùa mật cao có khi do may mắn chỗ đặt.
Tách đi tách lại cùng một đàn. Đàn giống tốt bị tách quá dày cũng suy. Cho nó thời gian hồi.
Bỏ qua tính khí. Nhân đàn hung dữ thì mấy năm sau cả trại khó làm việc.
Không ghi đàn con từ đàn mẹ nào. Mất dòng dõi thì không đánh giá được đàn mẹ qua các đàn con.
Đổi giống bằng cách mua nhiều đàn lạ. Mang theo rủi ro dịch hại và đàn không hợp khí hậu vườn mình.
Giữ đàn yếu vì tình cảm. Đàn đầu tiên mình bắt, đàn được cho tặng. Giữ để lấy mật thì được, nhưng đừng đem tách.
Không loại đàn kém. Chọn lọc là cả việc giữ tốt lẫn ngừng nhân đàn kém.
Đánh giá sau một mùa. Một mùa chưa đủ để thấy sức bền. Ít nhất nên theo dõi qua cả mùa thuận và mùa khó.
Quên chỗ đặt. Đàn kém vì chỗ đặt nắng gắt bị loại oan. Thử dời trước khi kết luận.
Chỉ dựa vào một người đánh giá. Trại nhiều người nên cùng chấm, so ý kiến để bớt cảm tính.
Đánh dấu và giữ dòng giống trong trại
Đàn được chọn làm giống nên có dấu riêng dễ thấy, như dải ruy băng màu hay vạch sơn trên nắp. Để khi ai đó trong nhà định lấy mật hay dời chỗ thì biết ngay đây là đàn cần cẩn thận.
Mỗi đàn con tách ra ghi rõ "con của đàn nào". Sau vài thế hệ, bà con sẽ có một sơ đồ gia đình nhỏ trong sổ. Khi một đàn con tỏ ra rất tốt, nhìn ngược lên sẽ biết đàn mẹ nào đáng giữ lâu dài.
Không nên dồn hết vào một hai đàn giống. Nếu cả trại đều là con cháu của một đàn, nguy cơ cận huyết tăng và cả trại có thể cùng yếu ở một điểm. Giữ vài dòng giống khác nhau, mỗi dòng có đàn mẹ riêng.
Ở buổi thực hành tại trại, học viên thường được tập chấm điểm vài đàn thật rồi so điểm với nhau. Khác biệt giữa các người chấm thường lớn hơn mọi người tưởng, và chính bài tập đó cho thấy vì sao phải có tiêu chí rõ ràng và ghi chép đều.
Câu hỏi thường gặp
Tách đàn có chọn được ong chúa tốt không?
Chỉ chọn được một nửa. Đàn mẹ do mình chọn, nhưng ong chúa non giao phối với ong đực trong vùng mà mình không kiểm soát. Chọn đều qua nhiều năm thì chất lượng chung vẫn tăng.
Đàn hung dữ có nên giữ làm giống không?
Không nên, dù đàn đó cho nhiều mật. Tính khí phần nào được truyền sang đàn con, và đàn hung dữ làm mọi việc trong trại chậm và dễ sai hơn.
Bao lâu thì đánh giá được một đàn ong dú?
Nên theo dõi ít nhất qua cả mùa thuận lẫn mùa khó, thường là trọn một năm. Đánh giá sớm hơn dễ nhầm do may rủi thời tiết.
Có nên mua đàn giống từ trại xa về không?
Có thể, để làm mới dòng máu. Nên mua từ vùng khí hậu gần giống, hỏi rõ lý lịch, và đặt cách ly theo dõi một thời gian trước khi đặt chung với trại.
Đàn giống có nên lấy mật không?
Lấy nhẹ được, nhưng không nên vắt kiệt. Đàn giống cần dư sức để hồi nhanh sau mỗi lần tách.
