Người Maya ở bán đảo Yucatán (miền đông nam Mexico) nuôi ong Melipona trong khúc gỗ rỗng đặt nằm ngang, hai đầu bịt bằng nút gỗ hoặc đá trét bùn, xếp từng hàng trên giá có mái lá che mưa nắng. Đến mùa lấy mật, người nuôi chỉ tháo một đầu khúc gỗ, lấy những bình mật nằm sát đầu đó, rồi bịt lại. Phần ong non ở giữa khúc gỗ gần như không bị đụng tới.
Cách nuôi này có từ trước khi người châu Âu đến châu Mỹ, và nó vẫn còn ở một số làng tới hôm nay. Bà con mình nuôi ong dú trong lu, trong thùng, trong khúc gỗ bọng dừa thì sẽ thấy nhiều điểm rất quen. Nhưng cũng có những chỗ khác hẳn, và chính những chỗ khác ấy mới dạy mình nhiều nhất.
Bài này đi qua: khúc gỗ của người Maya trông ra sao, vì sao họ đặt nằm ngang, họ lấy mật thế nào, vì sao nghề này từng suýt mất, và người nuôi ong dú ở Việt Nam nên học cái gì, không nên bắt chước cái gì.
Ong Melipona khác ong dú Việt Nam ở chỗ nào?
Trước hết phải nói rõ: ong Melipona không có ở Việt Nam. Chi Melipona (một nhóm loài trong tộc ong không ngòi Meliponini) chỉ sống ở Trung và Nam Mỹ. Ong dú, ong vú ở mình chủ yếu thuộc chi Tetragonula, Lepidotrigona và vài chi gần đó. Cùng là ong không ngòi, cùng đựng mật trong bình sáp, nhưng là họ hàng xa chứ không phải anh em ruột.
Nhìn bằng mắt thường đã thấy khác. Con ong Melipona to hơn hẳn ong dú nhà mình, có loài gần bằng con ong mật. Bình mật của chúng cũng to cỡ quả nho lớn, trong khi bình mật ong dú thường chỉ cỡ hạt đậu, hạt bắp. Một đàn Melipona thường ít quân, chỉ vài nghìn con, nhưng mỗi con làm việc chậm rãi và tổ rất ngăn nắp.
Có một điểm sinh học mà người học nuôi ong nên biết. Ở nhóm ong dú châu Á, ong chúa được nuôi trong ô chúa to hơn hẳn các ô thường, thường nằm ở rìa bánh ong non. Còn ở Melipona, ong chúa nở ra từ những ô cùng cỡ với ô ong thợ, và mỗi lứa đều có một tỉ lệ ong chúa non ra đời. Phần lớn số ong chúa non này bị đàn loại bỏ. Nghĩa là mẹo “tìm ô chúa để tách đàn” mà bà con mình hay dùng sẽ không áp được cho Melipona.
Vì vậy, khi đọc tài liệu nước ngoài về Melipona, đừng chép nguyên con số hay kỹ thuật về áp vào đàn ong dú của mình. Thứ học được là cách nghĩ và cách đối xử với tổ, không phải thông số.
Vì sao người Maya đặt khúc gỗ nằm ngang?
Trong rừng, ong Melipona hay làm tổ trong thân cây rỗng. Người Maya chặt đúng đoạn thân có tổ, cưa hai đầu, mang về làng. Khúc gỗ đó vẫn là cái tổ cũ, ong không phải xây lại từ đầu. Đặt nằm ngang trên giá thì tổ nằm gọn trong lòng gỗ: ong non ở giữa, kho mật và phấn ở hai đầu.
Cách xếp này có lý do thực tế. Khi khúc gỗ nằm ngang, hai đầu bịt nắp là hai “cửa sổ” để mở ra xem và lấy mật. Người nuôi không phải chẻ đôi khúc gỗ như kiểu săn mật trong rừng. Mở đầu này lấy mật, lần sau mở đầu kia, đàn vẫn sống tiếp năm này qua năm khác. Nhiều khúc gỗ được giữ qua rất nhiều đời người nuôi.
Thứ hai là chuyện nhiệt độ. Thân gỗ dày cách nhiệt tốt. Giá có mái lá che bớt nắng gắt buổi trưa và mưa rào mùa mưa. Ở Yucatán trời nóng, nắng rọi thẳng vào hộp mỏng là sáp mềm, bình mật chảy. Khúc gỗ dày dưới mái lá giữ cho lòng tổ mát và ổn định.
Thứ ba là chuyện trông coi. Hàng chục khúc gỗ xếp trên cùng một giá, trong sân nhà hoặc ngay cạnh nhà. Người nuôi đi qua mỗi ngày, nghe tiếng ong, nhìn cửa tổ là biết đàn nào yếu, đàn nào có kiến bò lên. Giá lại đặt cao khỏi mặt đất nên bớt kiến, bớt ẩm.
Nếu bà con từng thấy cảnh xếp bọng dừa, khúc gỗ ong dú dưới mái hiên ở miền Tây hay Tây Nguyên thì sẽ thấy hai cách nghĩ gặp nhau rất tự nhiên: giữ tổ trong vật liệu ong đã chọn, che mưa nắng, đặt gần chỗ người ở.
Người Maya lấy mật ong Melipona thế nào?
Chọn mùa khô, lúc hoa rộ. Mật được lấy chủ yếu sau đợt hoa nở mạnh trong mùa khô. Lúc đó kho mật đầy, đàn đang khoẻ, lấy bớt không làm đàn kiệt.
Mở một đầu, không mở cả hai. Nút gỗ hoặc đá ở một đầu được gỡ ra, phần bùn trét được cạo bỏ. Đầu kia giữ kín để đàn còn một phía yên ổn.
Chỉ lấy bình mật ở rìa. Bình mật nằm gần miệng khúc gỗ được cắt ra. Bánh ong non ở giữa không đụng tới. Đây là nguyên tắc sống còn của cả nghề.
Để chảy tự nhiên hoặc ép nhẹ. Bình mật bị chọc thủng, mật chảy xuống vật hứng. Cách cổ truyền thường dùng tay, nên mật dễ lẫn sáp và mảnh vụn, phải lọc lại.
Chừa lại một phần kho. Người nuôi có kinh nghiệm không vét sạch. Họ để lại một ít bình mật và phấn cho đàn sống qua mùa thiếu hoa.
Bịt lại ngay trong buổi. Nút được đặt lại, trét bùn kín khe. Khe hở là đường cho ruồi, kiến và các loài phá tổ vào.
Một năm lấy ít lần. Melipona cho mật ít, mỗi khúc gỗ mỗi năm chỉ được một lượng nhỏ. Lấy dày thì đàn suy rất nhanh.
Không lấy phấn ong non. Kho phấn là thức ăn nuôi ong non. Lấy phấn đồng nghĩa với lấy đi thế hệ ong kế tiếp.
Quan sát đàn sau khi lấy. Mấy ngày sau người nuôi nhìn cửa tổ: ong ra vào đều, không có ruồi bu là đàn ổn. Thấy mùi chua lạ hay ruồi vo ve là phải mở kiểm.
Mật dùng trong nhà và trong nghi lễ. Phần lớn mật ở làng xưa được dùng trong gia đình, làm quà, dùng trong lễ cúng chứ không bán đại trà như mật ong thường.
Tách đàn theo lối riêng. Muốn có thêm đàn, người nuôi chuyển một phần bánh ong non và ong thợ sang khúc gỗ mới. Việc này khó, không phải ai cũng làm được, và tỉ lệ hỏng không thấp.
Ghi nhớ bằng kinh nghiệm truyền miệng. Kỹ thuật được truyền từ cha mẹ sang con cháu trong nhà. Khi thế hệ trẻ bỏ nghề, kiến thức mất theo rất nhanh.
Vì sao nghề nuôi ong của người Maya từng suýt mất?
Nghề nuôi Melipona ở Yucatán đã có lúc rất thịnh, mật và sáp từng là hàng quý. Nhưng trong khoảng một thế kỷ gần đây, số khúc gỗ nuôi ong ở nhiều làng giảm mạnh. Không có một nguyên nhân duy nhất, mà là nhiều thứ chồng lên nhau.
Thứ nhất là ong mật Apis. Ong mật cho sản lượng cao hơn nhiều lần, mật bán được ra thị trường. Nhiều nhà chuyển sang nuôi ong mật vì nó nuôi được gia đình. Một khúc gỗ Melipona cả năm cho chút mật thì khó cạnh tranh.
Thứ hai là rừng bị phá. Ong Melipona cần đủ cây hoa trong tầm bay và cần cây to có hốc để đàn hoang sinh sôi. Rừng thưa dần thì đàn nuôi yếu đi, đàn hoang cũng hết nguồn bổ sung.
Thứ ba là đứt gãy truyền nghề. Người trẻ lên thành phố, ông bà già yếu, những khúc gỗ còn lại không ai chăm. Một đàn Melipona bị bỏ bê vài mùa là mất. Và khi người biết nghề cuối cùng trong làng mất đi, cách tách đàn, cách đọc tổ cũng mất theo.
Gần đây đã có nhiều nhóm cộng đồng, nhóm phụ nữ trong làng và các nhà nghiên cứu cùng làm để giữ nghề: ghi lại kinh nghiệm của người già, chuyển đàn sang hộp gỗ dễ chăm hơn, đưa mật vào kênh bán có giá trị. Bài học cho mình rất rõ: một nghề nuôi ong bản địa không tự sống được nếu không có người trẻ học và không có lý do kinh tế để giữ.
Người nuôi ong dú Việt Nam học được gì từ người Maya?
Giữ nguyên lõi ong non khi thu mật. Đây là bài học đáng giá nhất. Ong dú ở mình cũng vậy: lấy kho mật ở rìa, tuyệt đối không cắt vào bánh ong non.
Thiết kế tổ có “cửa lấy mật” riêng. Khúc gỗ Maya có hai đầu để mở. Hộp ong dú hiện đại có tầng mật riêng đặt trên. Cùng một ý: lấy mật mà không phá tổ.
Che mưa nắng là nửa phần chăm đàn. Mái lá của người Maya rẻ mà hiệu quả. Ở mình, một tấm mái che đúng hướng nắng chiều giúp đàn đỡ hơn nhiều so với hộp phơi trần.
Đặt tổ gần người. Người Maya xếp ong cạnh nhà để ngày nào cũng nhìn thấy. Đàn đặt xa, cả tuần mới ra xem thì kiến, ruồi phá xong mới biết.
Lấy ít, lấy đúng mùa. Mật ong không ngòi ở đâu cũng ít. Vét sạch kho là đặt cược cả đàn vào một lần thu.
Bịt kín sau khi mở. Bùn trét nút gỗ của người Maya tương đương băng keo, sáp hay đất sét bịt khe của mình. Khe hở là lối vào của ruồi đẻ trứng.
Ghi chép thay cho trí nhớ của làng. Nghề Maya suýt mất vì chỉ nằm trong đầu người già. Bà con mình nên ghi lại ngày tách, ngày thu, đàn nào khoẻ, đàn nào yếu.
Đừng mang ong ngoại về. Melipona không sống ở châu Á. Đưa ong lạ vào là mang theo bệnh, ký sinh và rủi ro cho đàn bản địa. Học cách làm, không nhập giống.
Không cần hộp đắt mới nuôi được. Khúc gỗ, giá tre, mái lá — người Maya giữ ong hàng trăm năm bằng vật liệu tại chỗ. Thứ cần là hiểu ong, không phải mua thiết bị.
Vệ sinh khi lấy mật cần làm tốt hơn lối cổ. Lối bóp tay dễ lẫn bẩn. Học tinh thần của người Maya nhưng dùng dụng cụ sạch, lọc kỹ, đựng lọ kín.
Giữ nghề cần cả người trẻ lẫn đầu ra. Muốn nghề ong dú ở làng mình bền, phải có người trẻ được dạy bài bản và có cách bán mật đàng hoàng.
Câu hỏi thường gặp
Có mua được ong Melipona về Việt Nam nuôi không?
Không nên và cũng không có lý do để làm. Melipona là ong của châu Mỹ, đưa sang châu Á vừa vướng quy định kiểm dịch vừa có nguy cơ mang bệnh và ký sinh cho đàn ong bản địa. Ong dú Việt Nam đã đủ để học và nuôi.
Mật ong Melipona có ngon hơn mật ong dú không?
Mỗi loài ong và mỗi vùng hoa cho một vị riêng nên không so hơn kém được. Mật Melipona cũng loãng, có vị chua nhẹ giống mật ong không ngòi nói chung. Khác biệt lớn nhất nằm ở nguồn hoa chứ không phải ở việc loài nào “xịn” hơn.
Nuôi ong dú trong khúc gỗ nằm ngang có được không?
Được, nhiều bà con ở mình vẫn nuôi trong khúc gỗ, bọng dừa nằm ngang. Điểm cần chú ý là phải có cách mở một đầu để lấy mật mà không phá bánh ong non, và đầu mở phải bịt kín lại sau khi lấy.
Người Maya có dùng mật ong để chữa bệnh không?
Trong văn hoá Maya, mật ong không ngòi được dùng trong đời sống, lễ nghi và các bài thuốc dân gian. Đó là tập quán văn hoá, không phải bằng chứng y học. Mật ong dú không phải thuốc; ai có vấn đề sức khoẻ nên hỏi bác sĩ.
Vì sao Melipona cho ít mật mà người Maya vẫn nuôi?
Vì với họ, ong không chỉ là nguồn thu. Ong gắn với tín ngưỡng, với gia đình và với khu rừng quanh làng. Ngày nay, nhiều nhóm giữ nghề vì giá trị văn hoá, vì thụ phấn cho cây rừng và vì mật hiếm có thị trường riêng.
