Kiến là mối lo thường trực nhất của tổ ong dú, vì tổ chứa đầy mật, phấn và ấu trùng mềm, mà ong lại không có ngòi. Ong dú giữ mình bằng nhựa cây dính quanh cửa tổ, những con ong gác cắn kẻ lạ, và lớp vỏ tổ bịt kín mọi khe. Đàn khoẻ sống cạnh kiến được nhiều năm. Đàn yếu thì kiến tìm ra rất nhanh.
Bà con trồng cam ở miền Tây hay hỏi: vườn đang nuôi kiến vàng để giữ sâu, giờ muốn đặt thêm hộp ong dú, có được không? Câu trả lời là được, nếu hiểu kiến và ong cư xử với nhau ra sao. Quanh một tổ ong dú còn có cả một xóm côn trùng khác: ruồi nhỏ, nhện, thằn lằn, bọ xít. Bài này giới thiệu từng nhà hàng xóm và lý do đằng sau mỗi mối quan hệ.
Vì sao kiến là kẻ thù số một của tổ ong dú?
Hãy nhìn tổ ong từ góc của một con kiến. Đó là một kho đồ ngọt khổng lồ, có thêm phấn hoa giàu đạm và hàng nghìn ấu trùng mềm không biết chạy. Kiến đi tìm thức ăn liên tục, men theo mọi cành, mọi dây, và nhớ đường rất tốt. Chỉ cần một con kiến trinh sát lọt vào khe hở là ngày hôm sau có thể cả đàn kiến kéo đến.
Ong mật có ngòi để đốt kẻ xâm nhập. Ong dú không có, chỉ cắn được bằng hàm. Một con ong dú nhỏ cắn một con kiến vàng to gần như không ăn thua. Vì vậy ong dú không đánh nhau tay đôi với kiến, mà dựa vào phòng thủ từ xa: làm sao để kiến không vào được ngay từ đầu.
Kiến không chỉ có một kiểu. Kiến vàng sống trên cây hay rình bắt những con ong đi lẻ trên lá, trên cành gần cửa tổ. Các loài kiến đen nhỏ, kiến lửa thì tìm khe hở để tràn vào trong, lấy mật và tha ấu trùng. Loại sau mới là loại nguy hiểm cho cả đàn.
Trong tự nhiên, ong dú làm tổ trong hốc cây có cửa nhỏ, xung quanh được trát nhựa. Trong hộp nuôi, chính con người tạo ra các khe hở: nắp đậy không khít, mối ghép gỗ nứt, lỗ vít. Nhiều đàn bị kiến phá không phải vì kiến quá mạnh, mà vì hộp có lỗ hổng ong không kịp bịt.
Ong dú tự vệ trước kiến bằng những cách nào?
Cách nổi bật nhất là nhựa dính. Nhiều loài ong dú gom nhựa cây còn dẻo, phết thành những giọt hay một lớp dính quanh ống cửa tổ. Kiến bò tới, chân dính vào nhựa, hoặc ngại không đi tiếp. Ong của đàn thì đi lại trên đó quen chân. Bà con sờ vào cửa tổ ong dú thấy dính tay chính là lớp hàng rào này.
Cách thứ hai là ống cửa. Ong dú xây cửa tổ thành một cái ống nhỏ bằng sáp và nhựa, có loài làm ống dài, có loài làm loa rộng, có loài chỉ là một lỗ hẹp. Cửa càng hẹp, càng ít chỗ cho kẻ lạ lọt qua và càng ít ong gác phải đứng canh. Một số loài còn khép cửa lại vào ban đêm.
Cách thứ ba là ong gác. Lúc nào cũng có vài con đứng ở miệng ống, quay đầu ra ngoài. Gặp kiến lạ, chúng xông ra cắn, kéo, có khi bôi nhựa lên kẻ xâm nhập. Gặp một con kiến lẻ, cách này đủ. Gặp một đoàn kiến hàng trăm con, đàn yếu sẽ thua.
Cách thứ tư diễn ra trong tổ: ong bọc mọi thứ trong một lớp vỏ sáp nhựa nhiều lớp, bịt mọi khe hở rất nhanh. Đàn đông có nhiều ong làm việc này, đàn yếu thì không kịp. Đó là lý do người nuôi lâu năm hay nói: kiến vào được tổ thường là dấu hiệu đàn đã yếu từ trước, kiến chỉ là kẻ đến sau.
Những vị hàng xóm quanh tổ ong dú
Kiến vàng. Rình bắt ong lẻ quanh tổ, ít khi phá được tổ khoẻ. Trong vườn cam, chúng còn có ích vì giữ sâu cho cây.
Kiến đen nhỏ, kiến lửa. Nguy hiểm hơn vì tìm khe tràn vào tổ, lấy mật và tha ấu trùng.
Ruồi nhỏ đẻ trứng trong tổ. Một nhóm ruồi rất nhỏ tìm đến mùi phấn, đẻ trứng vào bình phấn hay khe tổ. Giòi nở ra ăn phấn, làm tổ thối nhanh. Đây là mối hại nặng với đàn yếu hoặc hộp vừa bị mở.
Thạch sùng, thằn lằn. Đứng cạnh cửa tổ bắt ong ra vào. Mất vài con mỗi ngày, đàn khoẻ chịu được.
Nhện. Giăng tơ ngay trước cửa hoặc rình trên vỏ hộp. Tơ chắn cửa làm ong ra vào khó khăn.
Bọ xít bắt mồi. Đứng rình gần cửa tổ, chộp ong rồi hút. Có loài còn biết dùng nhựa dính để bẫy ong.
Chuồn chuồn, ong bắp cày săn mồi. Bắt ong đang bay. Thường chỉ là hao hụt nhỏ.
Mối. Ăn gỗ hộp mục, làm hộp yếu dần. Có loài ong không ngòi còn làm tổ trong ụ mối, sống chung một khối đất mà không đụng nhau.
Những loài dọn rác nhỏ. Ở đáy tổ có thể có những sinh vật nhỏ sống nhờ rác của đàn. Đàn khoẻ thì chúng vô hại.
Rệp và côn trùng tiết chất ngọt. Đôi khi ong dú đến lấy giọt ngọt do rệp tiết ra trên lá non, nơi kiến cũng đang chăn rệp. Hai bên chạm mặt nhau ở đó.
Ong dú đàn khác. Hàng xóm cùng loài cũng có lúc thành kẻ cướp, nhất là mùa thiếu hoa.
Đặt hộp trong vườn có kiến vàng: hiểu để làm cho đúng
Hộp không chạm cành, không chạm dây. Kiến vàng đi theo cành lá. Hộp đặt riêng trên giá, cách tán cây, là đã cắt đường chính.
Chân giá có vật cản. Bà con hay đặt chân giá trong chén nước hoặc quấn vòng dầu nhớt, keo dính. Nhớ kiểm tra vì nước cạn, bụi bám là kiến qua được.
Đừng xịt thuốc diệt kiến cạnh hộp. Thuốc diệt kiến cũng diệt ong. Ong dú và kiến cùng là côn trùng, nhạy cảm với cùng các nhóm thuốc.
Hộp kín khe. Nắp khít, mối ghép không nứt, lỗ vít được bịt. Đừng bắt ong phải tự trám những lỗ do người tạo ra.
Mở hộp nhanh và gọn. Mỗi lần mở, mùi mật lan ra là lời mời cho kiến và ruồi. Lau sạch mật rỉ trước khi đóng.
Không để sáp, mật thừa trong vườn. Bã sáp sau khi lấy mật vứt gần hộp sẽ kéo kiến đến cả vùng.
Ưu tiên đàn mạnh ở chỗ nhiều kiến. Đàn mới chia, đàn yếu nên đặt chỗ ít kiến hơn cho tới khi đông lên.
Đặt hộp nơi có bóng nhưng thoáng. Chỗ ẩm thấp, rậm rạp thường nhiều kiến và ruồi hơn.
Theo dõi đường kiến. Thấy một hàng kiến đều đặn bò lên giá là phải tìm chỗ nó vượt qua ngay trong ngày.
Kiến vàng vẫn có ích cho vườn. Không cần diệt kiến vàng để nuôi ong. Chỉ cần tách đường đi của hai bên.
Nhìn kiến như một tín hiệu. Kiến bám một hộp nhiều hơn các hộp khác là lúc nên xem đàn đó có đang yếu không.
Cân bằng chứ không diệt sạch
Người mới nuôi thường muốn quanh hộp sạch bóng côn trùng khác. Nhưng vườn không phải phòng thí nghiệm. Kiến vàng giữ sâu cho cây, nhện bắt muỗi, thằn lằn ăn gián. Diệt sạch tất cả vừa tốn công, vừa phải dùng thuốc, mà thuốc lại hại chính đàn ong.
Cách bền hơn là giữ cho đàn ong khoẻ và cắt những đường dễ dãi. Một đàn đông, đủ ăn, hộp kín, giá cách tán cây thì kiến có đi qua cũng chỉ bắt được vài con ong lẻ. Hao hụt đó nằm trong sức chịu của đàn, như ngoài tự nhiên vẫn vậy.
Khi thấy kiến, ruồi bám một hộp, hãy hỏi vì sao hộp đó mà không phải hộp bên cạnh. Có thể đàn đó mất chúa, có thể vừa bị mở hộp lấy mật, có thể hộp bị nứt. Trị gốc là xử lý chuyện đó, không phải đi tìm thuốc diệt kiến.
Hiểu được cả xóm côn trùng quanh tổ giúp người nuôi bớt hoảng và bớt làm thừa. Ở lớp thực hành, nhiều học viên lần đầu được chỉ cho thấy lớp nhựa dính ở cửa tổ, con ong gác quay đầu ra ngoài, giọt nhựa bám chân con kiến. Thấy tận mắt rồi thì không ai còn vội xịt thuốc nữa.
Câu hỏi thường gặp
Kiến vàng có ăn hết đàn ong dú không?
Hiếm khi với đàn khoẻ. Kiến vàng chủ yếu bắt ong lẻ quanh tổ. Đàn bị kiến vàng phá thường là đàn đã yếu sẵn hoặc hộp có khe hở lớn.
Có nên rải thuốc kiến quanh chân giá ong không?
Không nên. Ong đi lại, đậu xuống quanh giá và có thể mang thuốc về tổ. Vật cản cơ học như chén nước, vòng keo dính an toàn hơn.
Vì sao cửa tổ ong dú lại dính tay?
Đó là nhựa cây ong phết lên để chặn kiến và côn trùng bò. Đừng cạo bỏ lớp đó vì đó là hàng rào của đàn.
Ruồi nhỏ bay quanh hộp ong dú có sao không?
Có thể là loại ruồi đẻ trứng vào tổ, nhất là khi hộp vừa mở hoặc đàn yếu. Thấy giòi hay mùi chua thối trong hộp là phải xử lý sớm, trước khi lan khắp tổ.
Thạch sùng đứng ăn ong ở cửa hộp có cần đuổi không?
Một con thạch sùng ăn vài con mỗi ngày thì đàn khoẻ chịu được. Nếu nhiều con và đàn đang yếu thì nên chuyển hộp ra chỗ thoáng, ít chỗ trú cho chúng.
