Nhân đàn ong dú lâu năm từ vài đàn gốc trong một trại khép kín có thể làm nguồn gen nghèo dần. Khi đó ong chúa dễ giao phối với ong đực họ hàng, sinh ra một phần ong đực lưỡng bội vô dụng thay vì ong thợ, và đàn suy mà không rõ lý do. Cách giữ là nhân từ nhiều đàn mẹ khác nhau, ghi dòng dõi, trao đổi đàn với trại khác trong vùng và giữ quần thể ong hoang quanh trại.
Chuyện thường bắt đầu thế này: ai đó có một đàn rất tốt, năm nào cũng tách đàn đó và con cháu của nó. Mười năm sau, trại có hàng trăm hộp mà gần như tất cả là một gia đình. Rồi một mùa, nhiều đàn con tách ra cứ yếu dần. Bài này giải thích cơ chế đằng sau, đủ để hiểu mà không cần học di truyền học, và những việc thực tế để phòng.
Ong dú giao phối thế nào và vì sao gen dễ nghèo?
Ở ong dú, ong chúa non thường chỉ giao phối với một ong đực, một lần trong đời, rồi đẻ suốt nhiều năm bằng tinh trùng dự trữ từ lần đó. Khác với ong chúa ong mật thường giao phối với nhiều ong đực. Nghĩa là mỗi đàn ong dú mang tổ hợp gen của đúng hai cá thể: một mẹ, một cha.
Ong đực đến từ các đàn quanh vùng. Chúng tụ thành đám chờ trước cửa những đàn có ong chúa non sắp bay. Nếu quanh vùng có nhiều đàn khác dòng, ong chúa có nhiều cơ hội gặp ong đực "người lạ". Nếu quanh vùng chỉ toàn đàn cùng một gia đình, cơ hội gặp họ hàng cao hơn nhiều.
Việc giao phối với họ hàng không phải lần nào cũng gây hại ngay. Nhưng xác suất xảy ra chuyện xấu tăng dần qua mỗi thế hệ. Một trại khép kín, nhân đàn từ ít gốc, đặt xa quần thể hoang, là điều kiện để xác suất đó tăng nhanh nhất.
Cũng nên nói rõ: những gì viết ở đây là cơ chế chung đã được biết ở nhóm ong không ngòi. Mức độ cụ thể ở từng loài ong dú Việt Nam, bao nhiêu thế hệ thì thành vấn đề, hiện chưa có con số đáng tin để dựa vào. Vì vậy cách an toàn là phòng từ sớm.
Ong đực lưỡng bội: cái giá của cận huyết
Ở họ ong, giới tính được quyết định theo cách khá lạ. Trứng không thụ tinh nở ra ong đực. Trứng thụ tinh thường nở ra con cái, tức ong thợ hoặc ong chúa. Nhưng có một "khoá giới tính" trên gen: trứng thụ tinh chỉ thành con cái nếu hai nửa của khoá đó khác nhau, một nửa từ mẹ, một nửa từ cha.
Khi mẹ và cha là họ hàng, xác suất hai nửa khoá giống nhau tăng lên. Lúc đó trứng đã thụ tinh lại nở ra một con ong đực, gọi là ong đực lưỡng bội, nghĩa là ong đực mang hai bộ gen thay vì một. Con ong này không làm việc như ong thợ, và thường không sinh sản được bình thường.
Hậu quả với đàn là một phần trứng lẽ ra thành ong thợ lại thành ong đực vô dụng. Đàn đẻ đều mà quân không tăng, tốn thức ăn nuôi những con không đóng góp gì. Ở một số loài ong không ngòi, ong thợ còn có thể giết ong chúa đẻ ra loại ong đực này, khiến đàn rơi vào cảnh mất chúa.
Dấu hiệu bên ngoài là đàn có nhiều ong đực bất thường dù không phải mùa ong đực, quân không lên dù chúa đẻ, hoặc đàn mới tách hay mất chúa liên tục. Những dấu hiệu này cũng có thể do nguyên nhân khác, nên đừng vội kết luận, nhưng nếu thấy ở nhiều đàn cùng dòng dõi thì nên nghĩ tới chuyện gen.
Giữ nguồn gen trong trại: việc làm thực tế
Nhân từ nhiều đàn mẹ. Thay vì tách mãi một đàn tốt nhất, chọn vài đàn tốt từ các dòng khác nhau làm đàn mẹ.
Ghi dòng dõi. Mỗi đàn con ghi rõ tách từ đàn nào. Sau vài năm có thể lần ngược ra gốc.
Đếm số dòng gốc. Định kỳ đếm xem cả trại xuất phát từ bao nhiêu đàn gốc. Càng ít càng phải để ý.
Trao đổi đàn với trại khác. Đổi vài đàn với hàng xóm nuôi cùng loài mỗi vài năm, đem thêm dòng máu mới vào.
Chọn trại trao đổi gần. Đàn từ vùng khí hậu gần giống thích nghi tốt hơn đàn mang từ rất xa.
Cách ly đàn mới. Đàn đổi về đặt riêng một thời gian, theo dõi dịch hại trước khi nhập trại.
Giữ quần thể hoang quanh trại. Cây già, hốc tường có ong hoang làm tổ là nguồn ong đực đa dạng. Đừng bắt hết về nuôi.
Đừng chỉ giữ đàn đẹp nhất. Đàn trung bình nhưng khác dòng cũng có giá trị cho nguồn gen.
Không mua ồ ạt từ một nguồn. Mua trăm đàn từ một trại cũng là mua một gia đình.
Chia sẻ với cộng đồng. Nhóm người nuôi trong vùng cùng giữ nhiều dòng thì cả vùng có lợi.
Ghi lại đàn có dấu hiệu lạ. Đàn nhiều ong đực bất thường, mất chúa liên tục ghi rõ để xem có trùng dòng không.
Trao đổi đàn: lợi và rủi ro
Trao đổi đàn là cách nhanh nhất đưa gen mới vào trại. Hai người nuôi cùng loài ở hai trại cách nhau một quãng, mỗi bên đưa cho bên kia vài đàn. Cả hai cùng có thêm dòng máu mà không mất số đàn.
Nhưng trao đổi cũng mang theo rủi ro. Dịch hại như ruồi, mốc, kiến có thể đi theo hộp. Đàn có thể khác loài mà hai bên không nhận ra, vì nhiều nhóm ong dú nhìn rất giống nhau. Vì vậy cần cách ly, cần quan sát cửa tổ và cấu trúc tổ trước khi nhập trại.
Trao đổi cũng cần trung thực. Đàn đưa đi phải là đàn khoẻ, khai đúng tuổi đàn, đúng nguồn gốc, đúng tình trạng. Đưa đàn yếu hay đàn có vấn đề cho người khác không chỉ là chuyện đạo đức, mà còn làm hỏng chính mối quan hệ giúp cả hai bên giữ được nguồn gen.
Không nên trao đổi qua khoảng cách rất xa hay qua vùng khí hậu rất khác. Ngoài chuyện thích nghi, mang ong từ vùng này sang vùng khác quá xa có thể làm xáo trộn quần thể hoang ở nơi nhận. Gần mà khác dòng là đủ.
Sai lầm phổ biến về nguồn gen
Nghĩ đàn tốt thì nhân mãi không sao. Đàn tốt nhất cũng chỉ là một gia đình. Nhân mãi một gia đình là đang thu hẹp nguồn gen.
Bắt hết ong hoang quanh vùng. Mất quần thể hoang là mất nguồn ong đực đa dạng cho chính trại mình.
Không ghi dòng dõi. Khi có vấn đề, không lần được gốc, không biết dòng nào cần thay.
Đổ lỗi cho thời tiết. Đàn suy liên tục ở một dòng có khi không phải do trời.
Đưa ong từ rất xa về. Thích nghi kém, có thể khác loài, có thể mang dịch hại lạ.
Trao đổi đàn yếu. Giữ đàn tốt cho mình, đưa đàn kém cho người khác là làm hỏng cả mạng lưới.
Chọn giống chỉ theo mật. Dồn tách đàn mật nhiều nhất làm số dòng giảm nhanh.
Không cách ly đàn mới. Đem dịch hại vào trại cùng với gen mới.
Nghĩ trại lớn thì không lo. Trại hàng trăm đàn mà từ vài gốc thì vẫn là quần thể nhỏ về gen.
Kết luận vội là cận huyết. Đàn nhiều ong đực có thể do mùa hoặc do mất chúa. Xem nhiều đàn cùng dòng trước khi kết luận.
Làm một mình. Giữ nguồn gen hiệu quả nhất khi cả nhóm người nuôi trong vùng cùng làm.
Câu hỏi thường gặp
Ong đực lưỡng bội là gì?
Là ong đực nở ra từ trứng đã thụ tinh, mang hai bộ gen, xảy ra khi bố mẹ có cùng một dạng gen quyết định giới tính. Nó không làm việc như ong thợ nên đàn có nhiều loại ong này thì quân không tăng.
Bao lâu thì nên đổi giống ong dú một lần?
Không có chu kỳ cố định. Nếu trại xuất phát từ ít đàn gốc và đặt xa quần thể hoang, trao đổi vài đàn mỗi vài năm với trại cùng loài trong vùng là cách phòng hợp lý.
Đàn ong dú nhiều ong đực có phải do cận huyết không?
Chưa chắc. Ong đực cũng xuất hiện nhiều khi đàn sắp nuôi chúa mới hay theo mùa. Chỉ nên nghĩ tới cận huyết khi hiện tượng kéo dài và lặp lại ở nhiều đàn cùng dòng.
Ong chúa ong dú giao phối với mấy ong đực?
Ở phần lớn ong không ngòi, ong chúa thường chỉ giao phối với một ong đực trong đời. Đó là lý do nguồn ong đực quanh trại quan trọng với chất lượng đàn con.
Trại nhỏ vài chục đàn có cần lo cận huyết không?
Nên để ý nếu tất cả đều tách từ một hai đàn gốc và quanh vùng ít ong hoang. Ghi dòng dõi và thỉnh thoảng đổi đàn với người nuôi gần đó là đủ để phòng.
