Nắng nóng kéo dài hại ong dú theo hai đường. Đường thứ nhất là ngay trong hộp: lòng hộp nóng quá mức, sáp nhựa mềm ra, bình mật vỡ chảy, ấu trùng chết. Đường thứ hai là từ ngoài vào: hạn hán làm hoa ít mật, cây ít nhựa, nguồn nước cạn, mà ong dú bay gần nên không thể đi xa tìm chỗ khác. Đàn vừa khát, vừa đói, vừa tốn sức chống nóng.
Một người nuôi ở vùng khô hạn từng kể: mùa nắng năm ấy, sáng ra thấy dưới đáy mấy hộp đặt ngoài sân có vệt mật chảy, mở ra thì sáp mềm oặt, ấu trùng chết một mảng. Hộp đặt dưới gốc cây sau nhà thì vẫn yên. Hai chỗ chỉ cách nhau vài chục bước chân. Câu chuyện đó gói gọn điều bài này muốn nói: với ong dú, chỗ đặt hộp trong mùa nóng quyết định gần như tất cả.
Nắng nóng làm gì bên trong hộp ong?
Ong dú xây tổ bằng một thứ vật liệu riêng: sáp ong trộn nhựa cây. Vật liệu này dẻo ở nhiệt độ bình thường và mềm dần khi nóng lên. Bình mật, bình phấn là những cái túi mỏng dính vào nhau. Khi lòng hộp nóng quá mức, các túi này chảy xệ, vỡ ra, mật chảy xuống đáy hộp, có khi chảy ra cả cửa tổ.
Ấu trùng ong nằm trong các ô kén xếp thành bánh ấp. Chúng cần một khoảng nhiệt ổn định để lớn. Nóng quá thì ấu trùng chết, bánh ấp có mảng trắng chết khô hoặc bốc mùi. Một đàn mất cả lứa ấu trùng sẽ hụt ong thợ trong nhiều tuần sau đó.
Ong mật có một đội quân đông để quạt gió, mang nước về làm mát tổ. Đàn ong dú nhỏ hơn nhiều, khả năng làm mát hạn chế. Trong tự nhiên, chúng dựa vào chỗ ở: hốc trong thân cây to, vách gỗ dày, tán lá che phía trên. Hộp nuôi gỗ mỏng phơi nắng thì đàn mất đi chính lớp che chắn đó.
Thêm một điều ít người để ý: hộp đặt trên nền bê tông, mái tôn, sát tường gạch hướng tây sẽ nhận thêm hơi nóng hắt lên từ mặt nền. Buổi chiều, khi trời đã bớt nắng, những chỗ đó vẫn còn giữ nhiệt. Đàn không có lúc nào được nghỉ.
Hạn hán: đói từ ngoài vào
Cây thiếu nước sẽ tiết kiệm mọi thứ, trong đó có mật hoa. Hoa vẫn nở nhưng ít mật, hoặc nở rồi rụng sớm. Có cây năm hạn không trổ hoa. Ong đi cả buổi mà mang về được rất ít. Mật trong tổ giảm dần vì đàn phải ăn vào kho dự trữ.
Nhựa cây cũng ít đi. Ong cần nhựa để sửa tổ, mà mùa nóng lại là lúc tổ hay hư hỏng nhất. Thiếu nhựa, đàn sửa chậm, khe hở mở ra cho kiến và ruồi.
Nước là chuyện thứ ba. Ong dú cần nước, nhất là lúc nóng. Mương cạn, vũng nước khô, ong phải bay tìm nước ở xa hơn, trong khi tầm bay của chúng vốn đã ngắn. Nhiều người nuôi thấy ong bu kín miệng lu nước, khay nước rửa rau của nhà mình vào những ngày hạn.
Ong mật có thể được chở đi nơi khác khi một vùng hạn. Ong dú thì chở đi được nhưng ít người làm, và đàn ở lại chịu trận cùng vườn. Vì vậy, với ong dú, chuẩn bị trước mùa khô quan trọng hơn chữa cháy khi đã vào giữa mùa.
Dấu hiệu đàn đang chịu nóng
Ong tụ thành đám ngoài cửa tổ buổi trưa. Nhiều ong ra ngoài đứng để bớt nóng trong tổ.
Ong ít ra kiếm ăn giữa trưa. Dòng ra vào thưa hẳn lúc nắng gắt, chỉ đông lại vào sáng sớm và chiều mát.
Vệt mật chảy ở đáy hoặc ở cửa hộp. Dấu hiệu bình mật đã vỡ vì sáp mềm.
Mặt hộp nóng rát khi áp tay. Nếu tay không áp được lâu thì bên trong đàn cũng đang khổ.
Sáp mềm, bình sáp xệ khi mở hộp. Tổ mất hình dạng, bánh ấp nghiêng hoặc sụp một phần.
Mùi chua hoặc mùi lên men nồng. Mật vỡ trộn với ấu trùng chết sinh mùi lạ.
Ấu trùng chết thành mảng. Ô kén trắng khô hoặc nhũn ở phần bánh ấp gần mặt hộp bị nắng chiếu.
Ong bu nguồn nước quanh nhà. Đàn đang thiếu nước, cần có chỗ uống sạch và an toàn.
Kiến và ruồi đến đông. Mùi mật chảy thu hút kẻ phá hoại đúng lúc đàn đang yếu.
Xác ong trước cửa nhiều hơn bình thường. Ong già chết nhiều trong ngày nóng, đàn hụt người kiếm ăn.
Đàn teo dần sau mùa khô. Không chết ngay nhưng số ong giảm rõ khi mở hộp sau mùa.
Giúp đàn qua mùa nắng hạn
Bóng cây là tốt nhất. Tán cây vừa che nắng vừa giữ mát nhờ lá thoát hơi nước. Hộp dưới gốc xoài, gốc mít mát hơn hẳn hộp dưới mái tôn.
Không có cây thì dùng lưới che. Lưới che nắng căng cao phía trên, để thoáng xung quanh cho gió lùa.
Tránh nắng chiều. Nắng chiều phía tây gắt và kéo dài, che kỹ hướng này.
Không đặt hộp trên nền bê tông, mái tôn. Đặt trên giá cao vừa tầm, cách xa mặt nền hắt nóng.
Hộp vách dày hoặc có lớp áo. Gỗ dày, hoặc thêm một lớp vỏ ngoài chừa khe không khí, giúp lòng hộp ổn định hơn.
Mặt ngoài sáng màu. Mặt hộp, mái che sáng màu hút nóng ít hơn màu sẫm.
Có nguồn nước sạch gần hộp. Khay nước nông có sỏi hoặc que nổi cho ong đậu, không bị chết đuối.
Không lấy mật cuối mùa khô. Đàn cần chính phần mật đó để sống qua lúc thiếu hoa.
Mở hộp sáng sớm. Mở hộp giữa trưa vừa làm nóng thêm tổ, vừa gây cướp mật.
Trồng cây hoa chịu hạn quanh vườn. Những cây bụi, cây dại ra hoa trong mùa khô là nguồn ăn quý.
Trồng cây che bóng từ trước. Muốn có bóng mát cho hộp năm sau, phải trồng cây từ năm nay.
Thời tiết đổi khác, lịch hoa cũng xê dịch
Người nuôi lâu năm ở nhiều vùng hay nói mùa hoa bây giờ không còn đúng như ngày trước. Có năm cây trổ sớm, có năm trổ muộn, có năm mưa trái mùa đúng lúc hoa nở làm hoa rụng sạch. Mình không có số liệu chắc chắn cho từng vùng, nhưng cảm nhận chung của bà con là lịch hoa khó đoán hơn.
Với ong dú, điều này có nghĩa là thời điểm đàn đói cũng khó đoán hơn. Người nuôi quen lấy mật theo tháng có thể lấy đúng lúc đàn sắp vào kỳ thiếu ăn. Cách chắc hơn là nhìn đàn và nhìn vườn, chứ không chỉ nhìn lịch.
Ghi chép là công cụ đơn giản nhất. Mỗi tuần ghi vài dòng: cây nào đang trổ, ong ra vào đông hay thưa, trời nắng mưa ra sao. Sau vài năm, mình có một bức tranh riêng cho vườn của mình, đáng tin hơn mọi lời đồn.
Vùng khô như Ninh Thuận, Bình Thuận hay vùng nắng gió như miền Trung có cái khó riêng. Tây Nguyên có mùa khô dài nhưng đêm mát. Miền Tây có mưa dầm và ngập. Mỗi nơi một kiểu, không có công thức chung. Điều chung duy nhất là: đàn ong dú có bóng mát, có nước, có hoa nối tiếp thì đi qua mùa khó khoẻ hơn hẳn.
Câu hỏi thường gặp
Ong dú chịu được nắng nóng đến mức nào?
Khó nói một con số chung vì còn tùy loài, độ dày hộp, độ đông của đàn. Điều chắc chắn là hộp gỗ mỏng phơi nắng thẳng buổi trưa mùa khô dễ làm sáp chảy và ấu trùng chết, nên phải có bóng che.
Có nên tưới nước lên hộp ong cho mát không?
Không nên tưới thẳng, nước có thể ngấm vào làm ẩm mốc tổ. Phủ bóng mát, che lưới và tưới ẩm nền đất quanh giá thì an toàn hơn.
Mùa hạn có nên cho ong dú uống nước đường không?
Chỉ khi đàn thật sự cạn mật và không có hoa, và nên cho bên trong hộp để tránh cướp tổ. Nước sạch quan trọng không kém nước đường trong mùa hạn.
Đàn bị chảy mật vì nóng có cứu được không?
Được nếu xử lý sớm: chuyển hộp vào chỗ mát, lau mật chảy ở đáy và cửa, không mở hộp thêm. Đàn sẽ tự dọn và sửa tổ khi nhiệt độ dịu lại.
Nuôi ong dú ở vùng khô hạn có được không?
Được, nhưng phải chuẩn bị bóng mát, nước và cây hoa trước. Đàn ở vùng khô thường lớn chậm hơn và cần để lại nhiều mật hơn cho mùa khó.
