Ong dú và ong mật có tranh hoa của nhau, nhưng mức độ tùy vào lượng hoa. Khi vườn đang trổ rộ, hoa dư cho cả hai, chuyện tranh giành gần như không đáng kể. Khi vào mùa giáp hạt, đàn ong mật đông và bay xa có thể vét sạch mật hoa quanh vườn từ sáng sớm, và ong dú bay gần, ra làm muộn hơn, thường là bên chịu thiệt.
Người đang nuôi vài thùng ong mật trong vườn bưởi hay hỏi có nên đặt thêm vài hộp ong dú không. Người nuôi ong dú lại lo khi nhà bên mang ong mật về. Cả hai nỗi lo đều có cơ sở. Bài này giúp nhìn rõ khi nào hai loài sống cạnh nhau yên ổn, khi nào phải dè chừng, và bố trí thế nào để không ai thiệt quá.
Tranh hoa là có, nhưng tùy lượng hoa
Ong dú và ong mật ăn cùng một thứ: mật và phấn hoa. Nhiều loại hoa cả hai cùng ghé, như hoa bưởi, hoa nhãn, hoa xoài, hoa cà phê. Vậy nên khi hai loài cùng ở một chỗ, chúng chắc chắn chia nhau một phần nguồn ăn.
Câu hỏi thật là phần chia đó có làm ai thiếu không. Vào mùa vườn bưởi trổ trắng, mỗi cây có hàng nghìn bông, mật hoa tiết ra nhiều hơn khả năng lấy của tất cả ong cộng lại. Lúc đó, thêm một loài nữa cũng không làm ai đói.
Mọi chuyện khác đi khi hoa ít. Cuối mùa khô, giữa hai đợt bông, quanh vườn chỉ còn vài bụi hoa dại. Mỗi bông hoa thành một miếng ăn được tranh nhau. Lúc này, loài nào đông hơn, ra sớm hơn, đi xa hơn sẽ lấy được phần nhiều hơn.
Cũng nên biết ong dú và ong mật không trùng hoàn toàn. Ong dú hay đi hoa nhỏ, hoa li ti, hoa thấp sát đất mà ong mật ít để ý khi có nguồn lớn hơn. Ong mật lại đi được những vạt hoa xa mà ong dú không với tới. Chính phần không trùng này giúp hai loài sống cạnh nhau được trong nhiều vườn.
Vì sao ong dú thường là bên thiệt?
Thứ nhất là số lượng. Một thùng ong mật khoẻ đông hơn nhiều lần một hộp ong dú. Đặt một thùng ong mật cạnh vài hộp ong dú là đặt một đội quân lớn cạnh vài nhóm nhỏ.
Thứ hai là giờ giấc. Ong mật thường ra làm sớm hơn trong những buổi sáng còn se lạnh. Nhiều loại hoa tiết mật nhiều nhất vào buổi sáng. Khi ong dú ra đông thì phần ngon nhất có thể đã bị lấy bớt.
Thứ ba là tầm bay. Hoa quanh vườn cạn, ong mật bay ra cánh đồng xa hơn tìm tiếp. Ong dú không có lựa chọn đó, chỉ còn cách chia nhau những gì còn lại gần hộp. Thêm nữa, ong mật có thể được chở đi nơi khác khi hết hoa, còn ong dú thường ở lại.
Thứ tư, khi hộp ong dú có khe hở hay vừa bị mở, mùi mật có thể kéo cả ong mật tới. Chuyện ong mật vào lấy mật của tổ ong dú không phải lúc nào cũng xảy ra, nhưng người nuôi ở nhiều nơi đã thấy, nhất là với đàn ong dú yếu vào mùa thiếu hoa.
Khi nào sự cạnh tranh đáng lo?
Mùa giáp hạt. Hoa ít, mỗi bông hoa thành miếng ăn tranh nhau.
Vườn nhỏ mà nhiều thùng ong mật. Ong mật vét sạch trong bán kính gần trước khi bay xa.
Vườn chuyên canh một loại cây. Ngoài mùa bông, gần như không còn gì cho cả hai loài.
Đàn ong dú mới chia, còn yếu. Đàn ít ong kiếm ăn không cạnh tranh nổi.
Cho ong mật ăn nước đường lộ thiên. Gây cảnh tranh giành, cướp mật lan sang cả ong dú.
Hộp ong dú có khe hở. Mùi mật thu hút ong lạ, kể cả ong mật.
Đặt cửa hai loài quay vào nhau. Đường bay chồng nhau, va chạm nhiều hơn.
Vùng đã ít hoa dại. Bờ trụi, ven đường trụi làm mất phần hoa nhỏ mà ong dú dựa vào.
Mùa mưa dầm kéo dài. Ong dú nhỏ ra làm được ít giờ hơn, ong mật tranh thủ những lúc tạnh.
Trại ong mật lớn chuyển đến gần. Hàng chục, hàng trăm thùng đặt cạnh một vùng ong dú hoang là áp lực đáng kể lên đàn hoang.
Đàn ong dú teo dần mà không rõ lý do. Nếu gần đó mới có thêm ong mật, hãy tính đến cạnh tranh như một khả năng.
Bố trí để hai loài cùng sống yên
Giữ khoảng cách giữa thùng ong mật và hộp ong dú. Đặt ở hai đầu vườn, đừng chung một giá.
Cửa quay khác hướng. Đường bay không chồng lên nhau, ong ít đi nhầm.
Số thùng ong mật vừa với vườn. Đừng để ong mật chiếm hết sức chứa của vườn.
Đặt ong dú gần nguồn hoa nhỏ. Gần bờ hoa dại, hàng rào có hoa, rau thơm trổ bông.
Chở ong mật đi khi giáp hạt. Nếu có điều kiện, đưa ong mật đến nơi có hoa, để lại phần ít ỏi cho ong dú.
Cho ăn bổ sung bên trong thùng. Không để nước đường hở ngoài vườn.
Hộp ong dú phải kín. Khe hở là lời mời cho ong lạ.
Không lấy mật ong dú mùa khó. Đàn cần dự trữ khi phải chia hoa với hàng xóm đông đúc.
Giữ và trồng thêm hoa. Càng nhiều hoa, sự cạnh tranh càng nhẹ.
Theo dõi cân nặng hoặc độ đầy của hộp. Hộp ong dú nhẹ dần trong khi ong mật vẫn khoẻ là dấu hiệu cần điều chỉnh.
Nói chuyện với người nuôi bên cạnh. Thống nhất số thùng, chỗ đặt, lịch chở đi giúp cả hai bên.
Nhìn rộng hơn: ong nuôi và ong hoang
Câu chuyện không chỉ giữa hai người nuôi. Quanh vườn còn có ong dú hoang trong hốc cây, các loài ong đơn độc, ruồi hoa, bướm. Tất cả chia nhau cùng một lượng hoa. Khi một trại ong mật lớn chuyển đến, những loài hoang này cũng phải chia phần.
Ở nhiều nước, người ta đang thảo luận về chuyện đặt quá nhiều thùng ong nuôi trong khu vực có ong hoang quý. Mình không có số liệu cho Việt Nam, nhưng nguyên lý là như nhau: hoa có hạn, càng nhiều miệng ăn thì phần mỗi bên càng ít.
Điều đó không có nghĩa là không nên nuôi ong mật. Ong mật là nghề lâu đời và có ích cho thụ phấn. Nó chỉ có nghĩa là số thùng nên vừa với nguồn hoa, và nên tránh đặt trại lớn sát những khu còn nhiều ong hoang.
Với người nuôi cả hai loài, cách nghĩ đơn giản nhất là coi vườn như một nồi cơm. Muốn thêm người ăn thì nấu thêm: trồng thêm hoa, giữ thêm bờ dại. Không nấu thêm mà cứ thêm người thì ai đến sau, ai nhỏ hơn sẽ đói trước.
Câu hỏi thường gặp
Ong mật có đánh nhau với ong dú không?
Thường không đánh nhau trên hoa, mỗi con lấy phần mình. Va chạm chủ yếu xảy ra khi ong mật tìm vào tổ ong dú yếu để lấy mật vào mùa thiếu hoa.
Nuôi chung hai loài có lợi gì cho vườn?
Hai loài bù cho nhau trong thụ phấn: ong mật đi xa, đông; ong dú đi kỹ hoa nhỏ và có mặt quanh năm. Vườn có cả hai thường ít rủi ro hơn khi một loài gặp năm xấu.
Đặt ong dú cách ong mật bao xa là đủ?
Không có con số chung. Đặt ở hai đầu vườn, cửa quay khác hướng là mức tối thiểu; quan trọng hơn khoảng cách là tổng lượng hoa so với số đàn.
Nhà bên mang ong mật về, đàn ong dú của mình có sao không?
Mùa hoa nhiều thì thường không sao. Vào mùa giáp hạt nên để lại nhiều mật cho đàn, kiểm tra hộp kín khe và theo dõi độ nặng của hộp.
Ong dú có lây bệnh cho ong mật không?
Hiện chưa thấy nói nhiều về bệnh lây giữa hai loài ở nước mình. Dù vậy, giữ khoảng cách và không dùng chung dụng cụ chưa vệ sinh vẫn là thói quen tốt.
