Ở các loài ong dú phổ biến tại Việt Nam, đàn tạo ra chúa mới bằng những ô chúa to hơn hẳn ô thường, được đổ nhiều thức ăn hơn, và thường nằm ở mép bánh ấp. Ấu trùng ăn nhiều hơn thì lớn thành chúa. Nhiều đàn còn giữ sẵn vài con chúa tơ trong tổ như hàng dự trữ, khi chúa cũ yếu hay chết là có ngay con thay.
Một tình huống rất hay gặp: người nuôi tách đàn, phần mới mãi không có ô mới, mở ra thì không thấy chúa, cũng không thấy ô chúa nào. Lỗi nằm ở chỗ lúc tách không biết ô chúa trông thế nào để mang theo. Bài này giúp mình nhận ra ô chúa và hiểu đàn quyết định nuôi chúa ra sao.
Từ một quả trứng, vì sao thành chúa chứ không thành ong thợ
Chúa và ong thợ đều là ong cái, nở từ trứng đã thụ tinh. Ở ong mật, khác biệt đến từ việc ấu trùng chúa được mớm sữa ong chúa suốt thời gian lớn. Ong dú không mớm, mỗi ô chỉ có một khẩu phần đóng sẵn. Vậy cách duy nhất để "nuôi" một con chúa là cho nó một khẩu phần lớn hơn.
Ở phần lớn các loài ong dú, trong đó có các loài Tetragonula ta hay nuôi, đàn xây những ô chúa to hơn hẳn ô thường và đổ vào nhiều thức ăn hơn. Ấu trùng trong ô đó ăn được nhiều, lớn hơn, và phát triển thành chúa. Lượng thức ăn chính là "công tắc" quyết định.
Ở một vài loài ong không ngòi khác, người ta ghi nhận cách làm khác thường: ấu trùng trong ô thường phá vách sang ô bên cạnh để ăn thêm phần thức ăn của ô đó, và nhờ ăn gấp đôi mà thành chúa. Đây là kiểu "cứu cấp" khi đàn cần chúa gấp mà không có ô chúa sẵn.
Còn nhóm Melipona ở châu Mỹ thì khác hẳn: chúa nở ra từ ô có kích thước bình thường, và một phần không nhỏ do yếu tố di truyền quyết định. Ở Việt Nam ta ít gặp nhóm này, nhưng biết để hiểu rằng mỗi nhóm ong không ngòi có cách tạo chúa riêng, không nên đem một quy tắc áp cho tất cả.
Nhận biết ô chúa trên bánh ấp
To hơn hẳn ô thường. Ô chúa thường to gấp vài lần ô ong thợ, nổi bật khi nhìn kỹ. Đặt đầu tăm tre bên cạnh để so cho dễ.
Hay nằm ở mép bánh ấp. Với các loài Tetragonula, ô chúa thường ở rìa bánh hoặc rìa chùm ô, ít khi nằm giữa.
Hình hơi dài, có khi lồi ra. Ô chúa có thể thuôn dài hoặc phình ra ngoài so với mặt bánh, như một hạt đậu dính vào rìa.
Màu theo tuổi giống ô thường. Ô chúa mới cũng sẫm màu sáp, ô chúa sắp nở thì nhạt màu kén. Đọc tuổi ô chúa như đọc ô thường.
Có khi có vài ô chúa cùng lúc. Đàn mạnh có thể nuôi nhiều ô chúa một lúc để có chúa dự trữ. Không phải dấu hiệu bất thường.
Không có ô chúa chưa chắc là xấu. Đàn có chúa khoẻ có thể không nuôi ô chúa nào trong một thời gian. Chỉ khi cần thay hoặc chia đàn mới nuôi.
Ô chúa đã nở. Ô to bị khoét lỗ là chúa tơ đã chui ra. Thường ong thợ sẽ phá ô đó trong thời gian ngắn.
Chúa tơ trông thon, nhanh nhẹn. Chúa tơ chưa giao phối chưa phình bụng, chỉ hơi to và dài hơn ong thợ, màu thường sáng hơn. Dễ lẫn nếu không để ý.
Đừng sờ nắn ô chúa. Ô chúa mỏng, ấu trùng hay nhộng bên trong dễ dập. Muốn mang theo khi tách đàn thì cắt kèm cả mảng bánh xung quanh.
Giữ ô chúa đứng đúng chiều. Khi chuyển ô chúa sang hộp khác, đặt đúng chiều như trong bánh gốc để nhộng phát triển bình thường.
Ghi lại hộp có ô chúa. Hộp đang có ô chúa là nguồn quý để cứu đàn mất chúa hoặc làm phần tách. Ghi để khi cần biết tìm ở đâu.
Chúa tơ dự trữ: vì sao đàn nuôi chúa "dư"
Ở nhiều loài ong dú, trong tổ thường có một vài chúa tơ đi lại cùng lúc với chúa đang đẻ. Chúng chưa giao phối, không đẻ, và thường bị ong thợ để ý canh giữ. Đây là "phương án dự phòng" của đàn: nếu chúa chính chết bất ngờ, một chúa tơ được chọn để đi giao phối và thay thế.
Không phải chúa tơ nào cũng được giữ mãi. Khi không cần đến, nhiều chúa tơ bị ong thợ giết bỏ, hoặc tự rời tổ. Ở một số loài, chúa tơ được nhốt trong những buồng nhỏ bằng sáp do ong thợ xây, sống ở đó cho tới khi đàn cần. Nghe có vẻ phí, nhưng với đàn, nuôi dư vài chúa là rẻ hơn nhiều so với mất chúa mà không có ai thay.
Chính vì có chúa tơ dự trữ mà tách đàn ong dú có thể thành công dù người nuôi không mang theo ô chúa nào: nếu phần tách may mắn có một chúa tơ đi kèm thì đàn mới vẫn có chúa. Nhưng trông vào may mắn là cách làm của người mới. Người nuôi lâu năm luôn kiểm tra phần tách có ô chúa sắp nở hoặc chúa tơ trước khi đóng hộp.
Một chi tiết nữa: chúa tơ phải ra ngoài giao phối và quay về đúng cửa tổ. Hộp mới tách nên đặt cố định từ đầu, ống cửa rõ ràng, không dời qua dời lại. Chúa tơ đi về mà không tìm thấy nhà thì mọi công sức chuẩn bị đều mất.
Khi nào đàn tự nuôi chúa mới và người nuôi giúp gì
Chúa cũ yếu hoặc già. Đàn tự nhận ra chúa đẻ kém và chuẩn bị chúa thay. Người nuôi không cần làm gì ngoài giữ đàn đủ ăn.
Chúa cũ chết đột ngột. Nếu có chúa tơ dự trữ, đàn thay rất nhanh. Nếu không, đàn phải nuôi ô chúa mới, mất nhiều tuần.
Đàn chuẩn bị lập tổ con. Khi đàn mạnh và có chỗ mới gần đó, đàn nuôi chúa tơ để đưa sang tổ con. Đây là cách nhân đàn tự nhiên.
Sau khi tách đàn. Phần không có chúa sẽ nuôi chúa từ ô chúa có sẵn hoặc dùng chúa tơ đi kèm. Mang theo ô chúa giúp rút ngắn thời gian.
Giữ đàn đủ thức ăn. Ô chúa cần nhiều thức ăn hơn ô thường. Đàn đói khó nuôi nổi chúa tốt.
Không mở hộp liên tục. Mỗi lần mở có thể làm chúa tơ hoảng, bay mất hoặc bị đè. Kiểm tra thưa thôi.
Đặt cửa tổ dễ nhận. Ống cửa rõ, vị trí cố định, cây cối xung quanh làm mốc giúp chúa tơ đi giao phối về đúng nhà.
Có nhiều đàn trong vùng. Chúa tơ cần gặp ong đực. Vùng có nhiều đàn nuôi và đàn hoang thì chúa tơ dễ giao phối hơn.
Cứu đàn mất chúa bằng ô chúa đàn khác. Cắt mảng bánh có ô chúa sắp nở từ đàn mạnh cùng loài, đặt vào đàn mất chúa. Làm khi hoa nhiều, không phải mùa khô.
Hoặc nhập đàn. Đàn mất chúa quá yếu thì nhập vào đàn có chúa cùng loài thay vì cố nuôi chúa mới.
Ghi chép từng lần thay chúa. Ghi hộp nào thay chúa vào lúc nào, đàn hồi bao lâu. Lâu dần mình sẽ biết đàn nào giỏi tự lo, đàn nào cần giúp.
Vì sao chúa lạ đưa vào đàn thường bị giết
Mỗi đàn ong dú có mùi riêng, ong gác nhận ra nhau qua mùi. Chúa là nguồn mùi quan trọng nhất trong tổ, nên một chúa lạ bước vào sẽ bị nhận ra ngay. Ong thợ vây lại, cắn, kéo chân, và rất thường là giết chúa lạ trong thời gian ngắn.
Đó là lý do cách làm quen thuộc ở ong mật, nhốt chúa trong lồng cho đàn quen mùi rồi mới thả, không dễ áp dụng cho ong dú. Chúa ong dú đã đẻ thì nặng bụng, mỏng vỏ, nhốt và vận chuyển đều rủi ro. Chúa tơ thì nhẹ hơn nhưng cũng hay bị đàn lạ từ chối.
Cách được nhiều người nuôi dùng hơn là đưa vào một mảng bánh có ô chúa sắp nở. Chúa nở ra ngay trong đàn, mang mùi của đàn đó, nên được chấp nhận dễ hơn nhiều. Đàn nhận ô chúa tốt nhất là đàn đã mất chúa được vài ngày, khi ong thợ "biết" mình đang thiếu chúa.
Bài học chung: với ong dú, hãy làm việc cùng với cách đàn tự tạo chúa, đừng cố áp đặt từ ngoài vào. Cho đàn đủ thức ăn, đủ ô chúa và đủ yên tĩnh, phần còn lại đàn tự lo tốt hơn mình nghĩ.
Câu hỏi thường gặp
Có thể mua chúa ong dú rời như ong mật không?
Ong dú khác ong mật ở chỗ chúa đã đẻ rất mong manh và không bay được, nên việc vận chuyển và đưa chúa lạ vào đàn khó hơn nhiều. Người nuôi thường dùng ô chúa, chúa tơ trong đàn của mình hoặc nhập đàn thay vì mua chúa rời.
Ô chúa bao lâu thì nở?
Thời gian tuỳ loài và nhiệt độ, thường cùng cỡ với vòng đời ong thợ là khoảng vài tuần tính từ lúc đẻ. Chọn ô chúa nhạt màu kén là ô sắp nở, chờ ngắn hơn.
Chúa tơ đi giao phối bao lâu thì về đẻ?
Chúa tơ thường bay ra giao phối trong những ngày nắng ấm, rồi quay về tổ. Sau giao phối, bụng chúa phình dần và bắt đầu đẻ, khoảng vài ngày đến vài tuần tuỳ loài và điều kiện.
Tách đàn không có ô chúa thì có thành không?
Có thể thành nếu phần tách may có chúa tơ đi kèm, nhưng rủi ro cao. Phần không có chúa, không có ô chúa và không có ấu trùng phù hợp sẽ tàn dần.
Vì sao đàn có ô chúa nhưng chúa mới mãi không đẻ?
Có thể chúa tơ chưa ra giao phối được do mưa liên tục, thiếu ong đực, hoặc chúa đã bị chim bắt khi bay ra. Theo dõi thêm vài tuần, nếu vẫn không có ô mới thì nên nhập đàn.
