Lập kế hoạch nhân đàn ong dú cho cả trại là quyết định trước, từ đầu năm, xem đàn nào sẽ tách, tách vào lúc nào, và đàn nào để yên lấy mật. Trại có kế hoạch tăng đàn đều và ít đàn chết; trại tách theo hứng thường tăng nhanh rồi rụng nhanh.
Bà con hay hỏi: "Đàn nào mạnh thì tách, cần gì kế hoạch?" Câu trả lời nằm ở chỗ đàn vừa tách xong cần một đợt hoa tốt để hồi lại. Tách mười đàn cùng tháng, gặp tháng đó khô hạn, là mất cả mười. Bài này đi từng bước để dựng một kế hoạch đơn giản mà đủ chắc.
Vì sao phải nhìn cả trại chứ không nhìn từng đàn?
Khi nuôi năm bảy hộp, mỗi đàn là một cá thể mình nhớ mặt. Khi lên vài chục hộp, trí nhớ không còn đủ. Mình bắt đầu tách đàn này vì "thấy nó đông", bỏ quên đàn kia vì nằm khuất cuối dãy. Cuối năm nhìn lại, số đàn tăng nhưng phần lớn là đàn non yếu.
Nhìn cả trại nghĩa là trả lời ba câu một lượt. Trại mình có bao nhiêu đàn đủ sức tách? Năm nay mình muốn thêm bao nhiêu đàn, và có đủ hộp, đủ chỗ đặt, đủ công chăm không? Mình chấp nhận giảm bao nhiêu mật để đổi lấy số đàn?
Câu hỏi thứ ba là chỗ nhiều người lờ đi. Đàn vừa tách gần như không cho mật một thời gian, còn đàn mẹ cũng mất một phần sức. Muốn vừa tăng đàn vừa giữ sản lượng mật là đòi hai thứ cùng lúc từ một nguồn hoa. Phải chọn tỉ lệ.
Cách nhiều trại làm là chia đàn thành hai nhóm từ đầu năm: nhóm lấy mật và nhóm nhân giống. Nhóm lấy mật được để yên, chỉ khai thác. Nhóm nhân giống được tách theo lịch. Chia như vậy giúp mỗi đàn có một nhiệm vụ rõ ràng, khỏi cái cảnh vừa lấy mật vừa tách khiến đàn kiệt.
Các bước lập kế hoạch nhân đàn trong năm
Kiểm kê đầu năm. Đi một lượt toàn trại, ghi mỗi hộp vào một trong ba nhóm: mạnh, trung bình, yếu. Dùng tín hiệu nhìn từ ngoài và cân hộp, không cần mở hết.
Đặt mục tiêu số đàn. Tự hỏi cuối năm muốn có bao nhiêu đàn khoẻ, không phải bao nhiêu hộp có ong. Con số nên vừa sức chăm của nhà mình.
Chọn đàn làm nguồn. Chỉ đàn mạnh, hiền, sạch bệnh mới được đem tách. Đàn trung bình để tiếp tục lớn, đàn yếu thì chăm cho hồi.
Ghép lịch với mùa hoa. Đánh dấu trên lịch những tháng nguồn hoa quanh trại dồi dào. Đợt tách nên rơi vào đầu những giai đoạn đó để đàn con có thức ăn ngay.
Tránh đợt khắc nghiệt. Không tách ngay trước mùa mưa dầm kéo dài hay giữa mùa khô nắng gắt. Đàn con lúc đó vừa thiếu ong thợ vừa thiếu thức ăn.
Chia đợt. Đừng tách tất cả trong một tuần. Chia hai ba đợt cách nhau, để nếu đợt đầu gặp thời tiết xấu vẫn còn đợt sau.
Chuẩn bị hộp trước. Đếm số hộp cần, cộng thêm vài hộp dự phòng. Hộp mới nên phơi gió cho bay mùi gỗ trước khi dùng.
Tính công. Tách một đàn mất công, theo dõi đàn con vài tuần sau còn mất công hơn. Xếp lịch sao cho mỗi tuần chỉ có số đàn mới vừa đủ mình theo dõi.
Đặt chỗ cho đàn mới. Đàn con cần chỗ đặt ổn định, có bóng mát, xa đàn mẹ vừa đủ để ong không lạc về nhà cũ.
Ghi kết quả. Mỗi đàn tách ghi ngày, đàn mẹ, đàn con, và sau vài tuần ghi đàn con đã có ong chúa đẻ chưa.
Xét lại giữa năm. Giữa năm nhìn lại tỉ lệ đàn con sống. Thấp thì giảm đợt sau, cao thì có thể tách thêm.
Chừa đàn dự phòng. Luôn giữ vài đàn mạnh không tách, làm nguồn bổ sung bánh ấp khi đàn con nào gặp chuyện.
Tỉ lệ đàn lấy mật và đàn nhân giống: chọn theo mục tiêu
Không có tỉ lệ đúng cho mọi trại. Trại mới vài năm đầu thường muốn tăng đàn, nên nhóm nhân giống chiếm phần lớn. Trại đã đủ đàn và sống bằng mật thì ngược lại, chỉ tách vừa đủ để thay đàn già hay đàn chết.
Một cách nghĩ dễ hiểu: mỗi đàn được tách là mình "rút vốn" ra để đầu tư vào đàn mới. Rút quá nhiều một lúc, vốn cũ yếu đi, còn đàn mới chưa kịp sinh lời. Rút vừa phải, đều đặn, cả trại lớn dần mà không đàn nào kiệt.
Cũng nên nhớ đàn mẹ sau khi tách cần thời gian hồi. Tách lại quá sớm, khi đàn mẹ chưa đầy hộp trở lại, là cách nhanh nhất làm hỏng một đàn tốt. Ghi ngày tách vào sổ để lần sau biết đàn này đã được nghỉ bao lâu.
Có những năm nên tạm dừng nhân đàn. Ví dụ khi vườn xung quanh vừa chặt bỏ một loại cây ra hoa chính, hoặc khi hàng xóm chuyển sang canh tác phun thuốc nhiều. Kế hoạch tốt là kế hoạch dám lùi, chứ không phải bám con số đã đặt.
Khi thời tiết không theo kế hoạch thì làm gì?
Thời tiết những năm gần đây khó đoán. Mùa mưa tới sớm hay trễ cả tháng, nắng nóng kéo dài bất thường. Kế hoạch giấy không thắng được trời, nhưng nó giúp mình phản ứng có trật tự thay vì hoảng.
Nếu đợt tách đầu gặp mưa dầm, đừng tách tiếp đợt hai theo lịch. Dồn công chăm các đàn con đã tách: che mưa, chống kiến, kiểm xem ong chúa mới đã đẻ chưa. Đàn con nào không hồi thì có thể nhập lại vào đàn mẹ, chấp nhận lùi một bước.
Nếu gặp đợt hoa nở rộ ngoài dự kiến, có thể tách thêm vài đàn mạnh, nhưng chỉ khi mình còn đủ hộp và đủ công theo dõi. Hứng lên tách nhiều trong lúc hoa rộ rồi bỏ mặc thì đàn con vẫn chết vì kiến, vì ruồi, chứ không phải vì đói.
Cuối mỗi năm, mở sổ ra so kế hoạch với thực tế. Đợt nào tỉ lệ sống cao, đợt nào thấp, trời lúc đó thế nào. Sau hai ba năm, mình có lịch tách riêng cho trại mình, đáng tin hơn mọi lời khuyên chung chung.
Dấu hiệu kế hoạch đang trượt
Nhiều đàn con chưa có ong chúa đẻ sau thời gian chờ. Có thể tách vào lúc thiếu ong đực, hoặc chia bánh ấp không đều. Dừng đợt tiếp để xem lại.
Đàn mẹ không hồi. Sau tách mà đàn mẹ teo dần là đã chọn nhầm đàn chưa đủ sức. Đánh dấu để năm sau không chọn lại.
Kiến tấn công nhiều hộp mới. Đàn con ít ong gác cửa, mùi sáp mật từ vết cắt kéo kiến. Cần chống kiến ngay ở chân giá.
Hết hộp giữa chừng. Phải dùng hộp tạm cỡ khác, sau này không ghép tầng được. Kế hoạch hộp chưa đủ dư.
Không kịp ghi chép. Khi không còn nhớ đàn nào tách ngày nào là số đàn đã vượt sức quản lý.
Sản lượng mật tụt mạnh. Tỉ lệ đàn đem tách quá cao so với mục tiêu. Điều chỉnh cho năm sau.
Đàn con bay về nhà mẹ. Đặt quá gần đàn mẹ. Lần sau dời xa hơn hoặc đổi chỗ hai hộp.
Một dãy hộp yếu đồng loạt. Có thể do vị trí nắng gắt hay gần ruộng phun thuốc, không phải do kỹ thuật tách.
Ruồi đẻ trứng trong hộp mới. Vết mật chảy khi tách chưa được dọn. Lần sau cắt gọn và làm vào giờ mát.
Không ai trong nhà biết kế hoạch. Khi mình vắng, người ở nhà không biết đàn nào đang chờ theo dõi. Kế hoạch nên dán ở chỗ cả nhà cùng xem.
Đếm hộp chứ không đếm đàn khoẻ. Số hộp có ong tăng nhưng đàn khoẻ không tăng là kế hoạch đang chạy theo con số đẹp.
Câu hỏi thường gặp
Một năm nên tách một đàn ong dú mấy lần?
Tuỳ sức đàn và nguồn hoa. Nguyên tắc là chỉ tách lại khi đàn mẹ đã đầy hộp trở lại; với nhiều trại, điều đó nghĩa là cách nhau nhiều tháng chứ không phải vài tuần.
Trại mới nên giữ bao nhiêu đàn để lấy mật?
Không có con số chung. Trại mới thường ưu tiên tăng đàn, chỉ lấy mật nhẹ ở vài đàn mạnh để học cách khai thác, phần còn lại dành cho nhân giống.
Có nên tách đàn ong dú vào mùa mưa không?
Hạn chế. Mưa dầm làm ong ít ra kiếm ăn, đàn con thiếu thức ăn và ẩm dễ sinh nấm. Nếu bắt buộc phải tách, chọn đàn rất mạnh và che chắn kỹ.
Kế hoạch nhân đàn nên ghi ở đâu?
Sổ giấy hay phần mềm đều được, miễn ai trong nhà cũng xem được và có đủ ngày tách, đàn mẹ, đàn con, kết quả sau vài tuần.
Đàn con tách hỏng có nên bỏ hộp đó không?
Không nên bỏ ngay. Kiểm xem còn ong và bánh ấp không; nếu còn ít, nhập lại vào đàn khác hoặc bổ sung bánh ấp từ đàn dự phòng.
