Indonesia và Philippines nuôi ong không ngòi chủ yếu ở quy mô hộ gia đình và nhóm làng: đàn được giữ trong ống tre, gáo dừa và hộp gỗ, đặt dưới mái nhà hay trong vườn dừa, vườn cây ăn trái. Ngoài mật, người nuôi hai nước chú trọng nhựa ong và nhờ ong thụ phấn cho cây trồng. Vì là xứ đảo, nhiều bão, việc giữ hộp chắc chắn trước gió mưa là chuyện sống còn.
Một dãy ống tre treo dưới mái nhà gỗ ở Bali, cạnh cây hoa sứ, ong tí hon ra vào đều đặn. Cảnh này có thể chụp ở một làng ven biển miền Trung hay một vườn dừa Bến Tre mà không ai thấy lạ. Hai nước này có khí hậu, cây trồng và nhiều chi ong không ngòi rất gần với Việt Nam.
Bài này nói về cách họ nuôi, những gì họ làm khác, và đặc biệt là chuyện ong không ngòi trong vườn dừa — thứ mà bà con Nam Bộ và Nam Trung Bộ có rất nhiều.
Ong không ngòi trong làng quê Indonesia
Indonesia là quần đảo rộng với rất nhiều loài ong không ngòi, và mỗi vùng có tên gọi riêng: kelulut ở vùng nói tiếng Mã Lai, klanceng ở Java, và nhiều tên khác ở các đảo. Cũng như ở Việt Nam, nhiều người lớn lên với cảnh tìm tổ ong không ngòi trong cột nhà, ống tre, hốc cây.
Cách nuôi truyền thống ở nhiều làng là giữ đàn trong đốt tre hay khúc gỗ treo dưới mái hiên. Tre có sẵn, nhẹ, dễ cưa, dễ treo. Một nhà có thể treo cả dãy đốt tre, mỗi đốt một đàn. Lấy mật thường là chẻ hoặc mở đầu ống, cắt bình mật.
Gần đây, ở nhiều tỉnh đã có các nhóm nuôi chuyển sang hộp gỗ có tầng mật, theo kiểu đã phổ biến ở Malaysia. Mật ong không ngòi trở thành một mặt hàng đặc sản, kéo theo phong trào mở trại ở một số đảo. Cũng như ở Malaysia, phong trào nhanh đi kèm những câu hỏi về nguồn đàn giống từ rừng và về chất lượng mật.
Một điểm Indonesia chú trọng là nhựa ong. Ong không ngòi dùng rất nhiều nhựa cây, nên lượng nhựa trong mỗi tổ đáng kể. Nhiều hộ bán nhựa ong như một sản phẩm riêng bên cạnh mật.
Philippines: ong không ngòi và vườn dừa
Ở Philippines, ong không ngòi có những tên gọi riêng trong các ngôn ngữ địa phương, và loài được nuôi phổ biến thuộc chi Tetragonula — cùng chi với nhiều loài ong dú ở mình. Nghề nuôi ở đây được các cơ quan nông nghiệp và trường đại học quan tâm hướng dẫn, nhất là cho các hộ trồng dừa và cây ăn trái.
Lý do vườn dừa và ong không ngòi hợp nhau nằm ở cây dừa: dừa ra hoa gần như quanh năm, buồng này tàn thì buồng khác nở. Với ong không ngòi, đó là nguồn phấn và mật ổn định, không có những tháng đói dài như ở vườn chỉ có một mùa hoa. Ngược lại, ong đi lại trên hoa dừa và các cây trồng xen dưới tán dừa.
Người nuôi ở Philippines cũng hay dùng gáo dừa ghép đôi làm tổ hoặc làm bẫy đàn, tận dụng thứ vườn dừa có sẵn. Gáo nhỏ, đàn đầy nhanh, rồi được chuyển sang hộp gỗ khi đàn mạnh.
Nhựa ong cũng là sản phẩm được chú ý ở Philippines. Một số cơ sở thu nhựa ong không ngòi để làm nguyên liệu, và đã có các nhóm tìm hiểu thành phần nhựa theo vùng cây. Như mọi nơi, đây là nguyên liệu, không phải thuốc, và việc dùng vào sản phẩm sức khoẻ phải theo quy định.
Với bà con trồng dừa ở Bến Tre, Trà Vinh, Tiền Giang hay ven biển Nam Trung Bộ, đây là điểm đáng học nhất: vườn dừa là nền thức ăn tốt cho ong dú. Nếu vườn ít phun thuốc, có cây xen bên dưới, vài chục hộp ong dú trong vườn dừa là một hướng hợp lý để thử.
Khi phong trào đi nhanh hơn hiểu biết
Ở một số đảo của Indonesia, khi mật ong không ngòi bắt đầu có giá, số hộ mở trại tăng rất nhanh trong vài năm. Chuyện tương tự từng xảy ra ở Malaysia. Nhìn vào những nơi này, có thể thấy một chuỗi diễn biến khá giống nhau mà bà con mình nên biết trước.
Đầu tiên là nhu cầu đàn giống tăng vọt. Đàn trong trại nhân không kịp, người ta vào rừng cưa khúc gỗ có tổ mang về bán. Đàn hoang giảm, cây có hốc bị chặt, và đàn mua về nhiều khi yếu vì bị cưa vội, vận chuyển xa.
Tiếp theo là quá tải nguồn hoa. Cả làng cùng đặt hộp, cây hoa quanh làng không tăng theo. Sản lượng mỗi hộp giảm, đàn yếu đi, ruồi và kiến có cơ hội. Người mới vào nghề chưa kịp hiểu ong thì đã gặp năm khó.
Rồi tới chất lượng mật. Người mới lấy mật vội, lấy cả kho của đàn, đựng không sạch, mật lên men. Có người pha thêm cho đủ lượng. Mật kém xuất hiện trên thị trường làm khách mất lòng tin, kéo giá của cả người làm thật đi xuống.
Bài học không phải là đừng làm, mà là đi chậm hơn phong trào: nhân đàn trong trại, giữ số hộp vừa với nguồn hoa, học kỹ cách lấy mật sạch trước khi bán. Những hộ đi chậm như vậy thường là những hộ còn nuôi sau khi phong trào qua đi.
Xứ đảo, nhiều bão: giữ hộp ong thế nào
Treo dưới mái hiên sâu. Ống tre và hộp nhỏ được treo sâu dưới mái để tránh mưa tạt ngang khi có gió lớn.
Buộc chắc, có dây phụ. Một dây đứt là cả ống rơi. Người nuôi buộc hai điểm hoặc có dây đỡ.
Cột hộp vào giá. Hộp gỗ trên giá được cột hoặc đè vật nặng lên nắp trước mùa bão.
Kê giá vững, chân chôn sâu. Giá đơn sơ bị gió quật là nguyên hàng hộp đổ.
Che kín phía hứng gió. Tấm chắn tạm bằng ván hay lá ở phía gió bão thường thổi tới.
Không mở hộp trước và sau bão. Đàn cần giữ nguyên kho và lớp trát để qua những ngày mưa liền.
Chừa kho trước mùa bão. Bão kèm nhiều ngày mưa, ong không bay. Không lấy mật sát mùa bão.
Kiểm tra ngay sau bão. Nhìn từ ngoài: hộp có nghiêng, nắp có hở, nước có vào không. Sửa ngay phần hở.
Thoát nước dưới chân giá. Chân giá ngập nước lâu là kiến dồn lên hộp tránh nước.
Có chỗ dự phòng. Một số nhà có mái hiên hay nhà kho để tạm đặt ống tre, hộp nhỏ khi bão lớn sắp đến, dời từ chiều tối khi ong đã về.
Ghi lại thiệt hại. Hộp nào đổ, hộp nào chịu được, chỗ nào an toàn. Mùa bão sau đặt lại cho đúng.
Những điều bà con Việt Nam nên thử
Nuôi ong dú dưới tán dừa. Dừa ra hoa quanh năm, là nền thức ăn tốt. Chọn vườn ít phun thuốc.
Trồng xen cây có hoa dưới tán. Thêm nguồn ăn cho ong, thêm thu nhập cho vườn.
Dùng gáo dừa làm bẫy đàn. Rẻ, có sẵn, đặt gần đàn mạnh để ong tự lập tổ mới.
Ống tre cho đàn nuôi chơi, hộp cho đàn lấy mật. Ống tre hợp để giữ đàn, hộp có tầng mật hợp để lấy mật sạch.
Thu nhựa ong có chừng mực. Chỉ lấy nhựa ở ống cửa cũ, thành hộp, không cạo vào tổ đang dùng.
Giữ hộp chắc trước mùa bão. Miền Trung và ven biển đặc biệt cần điều này.
Thoả thuận phun thuốc trong vườn dừa. Đọc nhãn thuốc, phun lúc chiều muộn, tránh phun lên hoa đang có ong.
Học theo nhóm làng. Cách làm của Indonesia và Philippines dựa nhiều vào nhóm làng và hướng dẫn của cơ quan nông nghiệp.
Không mở trại theo phong trào. Bài học từ những nơi phát triển quá nhanh: đàn giống cạn, mật kém, rồi bỏ.
Ghi rõ nguồn gốc mật. Mật vườn dừa, mật vườn cây ăn trái — ghi đúng vùng, đúng ngày.
Không gán công dụng cho nhựa ong. Nhựa ong là nguyên liệu. Dùng vào sản phẩm sức khoẻ phải theo quy định và hỏi chuyên môn.
Câu hỏi thường gặp
Ong không ngòi ở Philippines có giống ong dú Việt Nam không?
Loài nuôi phổ biến ở Philippines thuộc chi Tetragonula, cùng chi với nhiều loài ong dú ở Việt Nam. Tập tính khá gần nhau nên nhiều kinh nghiệm dùng được, nhưng không nên coi là cùng một loài và không nên nhập đàn về.
Vườn dừa có đủ thức ăn cho ong dú quanh năm không?
Dừa ra hoa gần như quanh năm nên là nguồn phấn và mật khá ổn định. Tuy vậy, vườn có thêm cây xen, hoa dại bờ mương thì đàn khoẻ hơn. Nên đặt thử vài hộp, theo dõi sức đàn qua một năm trước khi tăng số lượng.
Nuôi ong dú trong ống tre có bền không?
Ống tre nhẹ và rẻ nhưng thành mỏng, để lâu sẽ mục, lấy mật khó sạch. Nhiều người dùng ống tre để giữ đàn hoặc bẫy đàn, rồi chuyển đàn mạnh sang hộp gỗ có tầng mật khi muốn lấy mật.
Nhựa ong dú dùng để làm gì?
Với đàn ong, nhựa dùng để trát kín tổ, làm ống cửa và chống kẻ thù. Với người, nhựa ong được thu làm nguyên liệu. Đây không phải thuốc; việc dùng vào sản phẩm sức khoẻ, mỹ phẩm phải theo quy định và hỏi người có chuyên môn.
Mùa bão có nên dời hộp ong dú vào nhà không?
Chỉ nên dời khi bão rất lớn và chỗ đặt hiện tại không an toàn, và dời vào chiều tối khi ong đã về hết. Phần lớn trường hợp, buộc chắc, che chắn tại chỗ và chừa kho đủ là cách giữ đàn tốt hơn.
