Người Úc nuôi ong không ngòi chủ yếu trong hộp gỗ nhỏ chia làm hai nửa chồng lên nhau, đặt ở vườn sau nhà, trên ban công hay trong vườn cây ăn trái. Họ nhân đàn bằng cách tách đôi hộp khi đàn đã đầy, mỗi nửa giữ một phần ong non. Phần lớn người nuôi giữ ong để thụ phấn và để ngắm, mật chỉ lấy rất ít, có năm không lấy.
Nghe thì giống bà con mình nuôi ong dú cho vui ở góc vườn. Nhưng người Úc đã biến nó thành một phong trào khá lớn ở các thành phố ven biển phía đông, với câu lạc bộ, lớp học, thợ làm hộp chuyên nghiệp và cả dịch vụ cho thuê đàn đi thụ phấn.
Bài này nói về chiếc hộp của họ, cách họ tách đàn, vì sao mật lại là chuyện phụ, và những điều mà người nuôi ong dú Việt Nam nên ghi lại.
Ong không ngòi ở Úc là ong gì?
Úc có nhiều loài ong không ngòi, nhưng loài được nuôi phổ biến nhất thuộc chi Tetragonula — cùng chi với nhiều loài ong dú ở Việt Nam. Đây là điểm làm cho kinh nghiệm của người Úc gần với mình hơn kinh nghiệm của Mexico hay Brazil. Ngoài ra họ còn nuôi một số loài thuộc chi Austroplebeia, ong hiền và chịu khô tốt hơn.
Một chi tiết người nuôi Úc rất thích kể: một số loài Tetragonula ở đó xây bánh ong non hình xoắn ốc, từng tầng ô xoay vòng lên như cầu thang. Không phải đàn nào cũng xây xoắn, và cùng một đàn có lúc xoắn có lúc không. Ong dú ở mình thường xây bánh ong non thành từng tầng nằm ngang hoặc thành chùm. Thấy khác nhau như vậy để hiểu rằng hình dạng bánh tổ là chuyện của loài, không phải dấu hiệu đàn khoẻ hay yếu.
Người bản địa Úc đã biết đến mật của những loài ong này từ rất lâu. Trong tiếng Anh ở Úc, mật ong không ngòi thường được gọi là “sugarbag”, một từ gắn với tập quán tìm tổ ong trong thân cây để lấy mật của các cộng đồng bản địa.
Phần lớn ong không ngòi ở Úc sống ở vùng ấm phía bắc và dọc bờ biển phía đông. Càng xuống phía nam, mùa đông càng lạnh, ong càng khó sống. Vì thế, người nuôi ở vùng lạnh phải chăm theo cách riêng — chuyện này được bàn kỹ hơn ở một bài khác trong cùng mục.
Chiếc hộp chia đôi của người Úc có gì đặc biệt?
Hai nửa chồng khít lên nhau. Hộp gồm nửa dưới và nửa trên, mỗi nửa như một cái khay sâu. Ong xây tổ trải qua đường nối giữa hai nửa.
Khi tách đàn, chỉ cần tách đôi hộp. Ong đã xây bánh ong non vắt qua chỗ nối. Tách hai nửa ra là bánh tổ chia làm hai, mỗi nửa ghép với một nửa hộp rỗng mới.
Gỗ dày. Thành hộp dày hơn nhiều so với hộp mỏng hay gặp, để giữ nhiệt ổn định qua đêm lạnh và trưa nóng.
Kích thước vừa phải. Hộp không quá to. Hộp to quá thì đàn nhỏ không giữ nổi nhiệt và không canh giữ được hết chỗ trống.
Có thể thêm tầng mật. Ai muốn lấy mật thì đặt thêm một khay mỏng phía trên làm tầng mật, giống ý tưởng hộp mật của người Malaysia.
Cửa tổ nhỏ, có ống dẫn. Lỗ cửa nhỏ để ong dễ canh giữ. Ong tự đắp thêm ống nhựa cây ở cửa.
Nắp có mái che riêng. Nhiều người gắn thêm mái nghiêng hay tấm che nắng trên nắp để giảm nóng mùa hè.
Đặt trên chân hoặc treo tường. Hộp đặt cao khỏi đất, tránh ẩm và kiến.
Có thể cân hộp. Người nuôi kỹ thường cân hộp định kỳ. Hộp nhẹ đi qua nhiều tuần là đàn đang ăn vào kho.
Có nắp quan sát ở một số mẫu. Một số hộp có tấm kính hoặc nhựa trong dưới nắp để xem tổ mà không phải mở toang.
Không có khung cầu như ong mật. Ong không ngòi không xây bánh tổ treo trên khung. Hộp chỉ là một khoảng trống đúng cỡ để đàn tự sắp xếp.
Tách đàn kiểu Úc: vì sao tách đôi hộp lại chạy được?
Cách tách đàn bằng chia đôi hộp chạy được nhờ một khả năng của chi Tetragonula: đàn mất chúa có thể tự nuôi chúa mới từ ô có trứng hoặc ấu trùng non. Khi hộp được tách làm hai, ong chúa cũ chỉ ở một nửa. Nửa còn lại, nếu có ô ong non đúng tuổi, sẽ tự nuôi một con chúa mới.
Vì thế người Úc thường chỉ tách khi đàn đã thật đầy: bánh ong non lấn sang cả hai nửa hộp, kho mật và phấn có ở cả hai bên. Tách sớm khi một nửa gần như trống thì nửa đó không đủ quân, không đủ thức ăn, dễ bị ruồi đẻ trứng vào và tan đàn.
Sau khi tách, họ thường đặt nửa hộp mới vào đúng chỗ cũ, hoặc hoán vị theo mẹo của từng người để chia lại ong thợ đi làm. Ong thợ đi kiếm ăn sẽ quay về chỗ cũ theo trí nhớ, nên vị trí đặt hộp quyết định nửa nào có nhiều quân hơn.
Thời điểm cũng quan trọng. Người nuôi Úc tránh tách vào mùa lạnh hay đợt thiếu hoa. Họ tách khi trời ấm và hoa đang nhiều để đàn mới kịp nuôi chúa, kịp đẻ lại trước khi mùa khó tới.
Với bà con mình, cách chia đôi hộp gợi ý một điều rất thực tế: nếu thiết kế hộp ngay từ đầu để có thể tách thì việc nhân đàn nhẹ nhàng hơn nhiều so với cắt bánh tổ chuyển sang hộp mới. Nhưng chi tiết như độ dày gỗ, kích thước, thời điểm phải tính lại theo khí hậu và loài ong ở từng vùng.
Vì sao người Úc lấy rất ít mật?
Mật ít thật. Một hộp Tetragonula cả năm chỉ cho một lượng nhỏ. Lấy nhiều là đàn thiếu kho.
Mùa đông là mùa ăn kho. Ở vùng có mùa đông, đàn sống nhờ kho mật suốt mấy tháng ít bay. Vét mật trước mùa lạnh là giết đàn.
Nhiều người nuôi vì thụ phấn. Ong không ngòi được đưa vào vườn mắc ca, bơ, việt quất và vườn rau trong nhà. Giá trị nằm ở trái đậu nhiều hơn chứ không ở mật.
Nuôi để ngắm và để dạy con. Ong không chích nên trẻ con đứng cạnh hộp được. Nhiều trường học có hộp ong làm giáo cụ.
Mật được xem là đặc sản hiếm. Lượng ít nên mật thường bán theo lọ rất nhỏ, như một món để nếm.
Có tầng mật riêng mới lấy. Người lấy mật thường dùng hộp có khay mật trên cùng để không phải đụng vào tổ chính.
Lấy vào cuối mùa hoa. Lúc kho đã đầy và còn đủ thời gian để đàn bù lại trước khi thời tiết xấu.
Hút hoặc ép nhẹ khay mật. Bình mật được mở nắp rồi hút, hoặc khay mật được nghiêng cho mật chảy qua lưới lọc.
Giữ lạnh sau khi lấy. Mật nhiều nước dễ lên men. Nhiều người cất mật trong tủ lạnh ngay sau khi lọc.
Không cho ăn đường thường xuyên. Người nuôi có kinh nghiệm tránh nuôi đàn bằng nước đường để không lẫn vào mật và không làm đàn lệ thuộc.
Tôn trọng đàn hơn sản lượng. Văn hoá chung của người nuôi ở đó là giữ đàn khoẻ trước, mật sau. Đây là cách nghĩ đáng học.
Những điều người nuôi ong dú Việt Nam nên ghi lại
Điều đáng học nhất từ Úc là họ đã biến ong không ngòi thành con vật của cộng đồng. Có câu lạc bộ, có buổi gặp mặt, có người làm hộp chuyên, có người chuyên cứu tổ ong trong cây sắp bị đốn. Người mới vào nghề có chỗ để hỏi, có hộp chuẩn để mua, có người đi trước chỉ cho. Ở mình, các nhóm nuôi ong dú trên mạng đã có, nhưng phần gặp mặt thực hành và cứu tổ hoang còn ít.
Điều thứ hai là thói quen cứu tổ thay vì phá tổ. Khi có cây có tổ ong sắp bị chặt, nhiều người nuôi Úc đến cưa đoạn thân có tổ, đặt lên giá rồi nối với hộp để đàn tự dời sang. Cách này vừa có đàn vừa không mất đàn hoang. Bà con mình có thể làm tương tự khi vườn nhà, rẫy nhà phải chặt cây có tổ ong dú.
Điều thứ ba là thụ phấn trước, mật sau. Với nhà vườn trồng cây ăn trái, rau, hoa trong nhà lưới, một vài đàn ong dú trong vườn có giá trị không chỉ ở mấy lọ mật. Tất nhiên mức hiệu quả tùy cây và tùy vườn, cần tự quan sát trên vườn mình chứ đừng tin một con số chung chung.
Còn những điều không nên bê nguyên về: hộp gỗ dày kiểu xứ lạnh có khi lại quá nóng vào trưa hè ở Nam Bộ nếu đặt chỗ nắng; kích thước hộp của họ thiết kế cho loài của họ; lịch tách đàn của họ theo mùa của Nam bán cầu. Học nguyên tắc, còn con số thì đo lại trên đàn của chính mình.
Câu hỏi thường gặp
Ong không ngòi ở Úc có giống ong dú Việt Nam không?
Loài nuôi phổ biến ở Úc thuộc chi Tetragonula, cùng chi với nhiều loài ong dú ở Việt Nam. Vì vậy cách sống và tập tính khá gần nhau, nhưng là loài khác nhau và sống ở khí hậu khác nhau, nên không thể áp nguyên thông số.
Có mua được hộp ong kiểu Úc ở Việt Nam không?
Thợ mộc ở mình hoàn toàn đóng được hộp chia đôi theo nguyên tắc đó. Điều cần cân nhắc là kích thước và độ dày cho hợp loài ong dú và khí hậu nơi mình ở, tốt nhất là làm thử vài hộp, theo dõi một mùa rồi mới làm nhiều.
Ong không ngòi có đánh nhau giữa các đàn không?
Có. Người nuôi ở Úc hay gặp cảnh hai đàn Tetragonula đánh nhau dữ dội trước cửa tổ, xác ong rơi đầy mặt đất, thường khi một đàn tìm cách chiếm tổ của đàn khác. Đặt các hộp quá sát nhau hoặc để đàn yếu cạnh đàn mạnh làm việc này dễ xảy ra hơn.
Nuôi ong không ngòi ở thành phố có được không?
Ở Úc nhiều người nuôi trong vườn nhỏ và ban công ở thành phố. Ở Việt Nam cũng làm được nếu quanh nhà có đủ cây hoa, ít phun thuốc và có chỗ đặt hộp tránh nắng gắt. Ong dú không chích nên ít phiền hàng xóm.
Ở Úc người ta có lấy phấn ong không ngòi để bán không?
Có người lấy, nhưng không phổ biến vì kho phấn là thức ăn nuôi ong non. Văn hoá chung của người nuôi ở đó là để phấn lại cho đàn, chỉ lấy một ít mật dư ở tầng mật riêng.
