Ong đực ong dú sinh ra chủ yếu để làm một việc: giao phối với chúa tơ. Đám ong bay lượn đông nghịt trước cửa một hộp nào đó vào giữa trưa thường là ong đực đang chờ chúa tơ trong hộp đó bay ra. Chúng không phải ong cướp, không đánh nhau, và không cần xua đuổi.
Có người nuôi thấy cảnh đó đã vội đóng cửa hộp, có người lấy quạt thổi, có người xịt nước cho tan. Việc làm ấy đúng lúc đàn đang cần chúa tơ ra ngoài giao phối, nên vô tình làm hỏng chuyện thay chúa của đàn. Hiểu ong đực để làm gì thì mình sẽ biết lúc nào nên để yên, lúc nào mới thật sự có chuyện.
Ong đực từ đâu ra và sống thế nào
Ở ong dú, cũng như ong mật, trứng không được thụ tinh sẽ nở thành ong đực, còn trứng được thụ tinh nở thành ong cái, tức ong thợ hoặc chúa. Chúa có thể đẻ ra ong đực. Ở nhiều loài, ong thợ trong lúc đàn mất chúa cũng đẻ được trứng đực. Vì vậy ong đực có thể xuất hiện cả trong đàn khoẻ lẫn đàn đang có vấn đề.
Ong đực sau khi nở ở lại trong tổ một thời gian ngắn, ăn mật trong bình và làm vài việc lặt vặt. Ở một số loài, ong đực còn góp tay xử lý mật hoặc tiết chút sáp, nhưng chúng không có giỏ phấn ở chân sau nên không mang phấn về được. Sau đó ong đực rời tổ và gần như không quay lại.
Ra ngoài, ong đực sống lang thang. Chúng hút mật hoa để có năng lượng, ban đêm ngủ bám trên lá, trên cành. Ngoài vườn mình có thể thấy những con ong dú đậu im trên lá vào lúc chạng vạng, thường đó là ong đực. Chúng không thuộc về hộp nào nữa, chỉ đi tìm nơi có chúa tơ.
Một con ong đực chỉ giao phối được một lần trong đời, và chết ngay sau đó vì bộ phận sinh dục bị đứt lại trên người chúa. Phần lớn ong đực không bao giờ có cơ hội ấy. Nghe có vẻ phí, nhưng với đàn ong, sinh ra nhiều ong đực là cách để chắc chắn chúa tơ nào ra ngoài cũng gặp được bạn đời.
Vì sao ong đực tụ đông trước một hộp
Ong đực không biết trước chúa tơ sẽ xuất hiện ở đâu. Chúng đánh hơi được mùi từ những tổ có chúa tơ sắp đi giao phối, rồi kéo tới lượn trước cửa tổ đó, có khi hàng trăm, hàng nghìn con. Đám ong này có thể ở đó nhiều ngày, thậm chí vài tuần, bay lượn vào giờ nắng ấm và tản đi khi chiều xuống.
Khi chúa tơ bay ra, nó gặp đám ong đực ngay trước cửa, giao phối trong không trung hoặc gần đó, rồi quay về tổ. Sau đó chúa bắt đầu phình bụng và đẻ. Đám ong đực mất lý do để ở lại, tan dần trong vài ngày.
Vì vậy, đám ong đực trước một hộp là tín hiệu tốt hơn là xấu. Nó thường cho biết hộp đó đang có chúa tơ: hoặc đàn đang thay chúa cũ, hoặc đó là hộp mới tách, hoặc là tổ con mới hình thành ở gần. Với hộp vừa tách, thấy ong đực tụ là thấy hy vọng, vì đàn mới đã có chúa tơ chuẩn bị giao phối.
Có một trường hợp nên để ý: đám ong đực tụ rất lâu, nhiều tuần liền, mà hộp đó vẫn không có ô mới. Có thể chúa tơ đã ra mà không về, bị chim bắt, hoặc đàn không nuôi được chúa. Lúc đó nên mở hộp kiểm tra bánh ấp, và cân nhắc nhập đàn hoặc cho thêm ô chúa từ đàn khác.
Phân biệt ong đực chờ chúa với ong cướp mật
Ong đực lượn mà không vào. Chúng bay lơ lửng thành đám trước hộp, ít khi chui vào cửa. Ong cướp thì xông thẳng vào ống cửa, giành đường với ong gác.
Không có xác ong. Đám ong đực không đánh nhau nên dưới hộp không có xác. Ong cướp để lại xác ong rơi lả tả, có con dính chặt vào nhau.
Không có cảnh vật lộn ở cửa. Ong cướp gây ra cảnh ong cắn nhau, cuộn tròn rơi xuống đất. Ong đực chỉ bay, không có gì giằng co.
Giờ xuất hiện. Ong đực tụ vào giờ nắng ấm, thường gần trưa. Cướp mật có thể kéo dài cả ngày và xảy ra khi đàn bị cướp đang yếu.
Mùi. Đàn bị cướp thường toả mùi mật chua nồng vì bình bị phá. Đám ong đực không làm thay đổi mùi ở cửa hộp.
Cửa tổ bị phá. Ong cướp có thể cắn rách ống cửa sáp. Khi chỉ có ong đực tụ, ống cửa vẫn nguyên vẹn.
Ong gác vẫn bình thường. Ong gác đứng ở cửa, ong thợ ra vào đều. Khi bị cướp, ong gác hoảng loạn, cửa tổ đông ong lạ.
Không có giỏ phấn. Ong đực không mang phấn trên chân sau. Nhìn kỹ đám ong lượn không thấy cục phấn nào là một gợi ý thêm.
Ong đực đậu ngủ trên lá. Buổi chiều thấy nhiều ong đậu im trên lá quanh vườn, thường là ong đực, không phải ong bị bệnh.
Đàn bị cướp thường là đàn yếu. Ong cướp nhắm vào hộp ít ong, cửa rộng, vừa bị mở. Hộp đông ong khoẻ thì ít khi bị cướp.
Không chắc thì quan sát thêm một ngày. Đám ong đực không gây hại, chờ thêm không mất gì. Cướp mật thì sau một ngày sẽ có dấu hiệu rõ hơn.
Người nuôi nên làm gì khi thấy ong đực tụ
Để yên. Không đóng cửa, không quạt, không xịt nước. Chúa tơ cần ra ngoài để giao phối, chặn cửa là làm hỏng việc.
Ghi lại ngày. Ghi hộp nào có ong đực tụ, bắt đầu từ ngày nào. Vài tuần sau mở xem có ô mới là biết chúa đã về đẻ.
Không mở hộp lúc này. Mở hộp làm xáo trộn đàn đúng lúc chúa tơ sắp bay. Đợi đám ong đực tan rồi hãy kiểm tra.
Không dời hộp. Chúa tơ phải nhớ vị trí cửa tổ để quay về. Dời hộp lúc này dễ làm chúa lạc, đàn mất chúa luôn.
Giữ quanh hộp thoáng. Cắt bớt cành vướng trước cửa tổ để chúa bay ra vào dễ, nhưng vẫn giữ bóng mát cho hộp.
Tránh phun thuốc gần đó. Chúa tơ và ong đực đều bay ngoài trời. Nếu vườn bên cạnh cần phun, đọc nhãn, chọn giờ ong không bay.
Để ý chim và chuồn chuồn. Đám ong đông thu hút kẻ săn mồi. Không có gì nhiều để làm, nhưng nên biết đó là một lý do chúa tơ đôi khi không về.
Kiểm tra sau khi đám ong tan. Vài tuần sau mở hộp, thấy ô mới sáng màu ở mép bánh ấp là chúa mới đã đẻ.
Tụ quá lâu mà không có ô mới. Mở hộp xem có chúa tơ, ô chúa không. Không có gì thì cân nhắc nhập vào đàn khác hoặc bổ sung bánh ấp có ô chúa.
Hộp mới tách có ong đực tụ là tín hiệu tốt. Phần tách đã có chúa tơ. Giữ yên, cho ăn thêm nếu thiếu hoa, chờ chúa giao phối.
Đừng nhầm với đàn sắp "bỏ đi". Ong dú gần như không chia đàn kiểu ong mật bay đi một lượt. Đám ong lượn trước cửa hầu như không phải đàn chuẩn bị bỏ tổ.
Ong đực và chuyện giống ở trại nhiều đàn
Một chúa ong dú thường chỉ giao phối với một con ong đực trong đời, khác với chúa ong mật giao phối với nhiều con. Vì vậy tính nết của cả đàn chịu ảnh hưởng khá rõ từ con ong đực duy nhất đó: hiền hay dữ, siêng hay lười, có phần đến từ "bố" của đàn.
Ở trại có nhiều đàn cùng loài đặt gần nhau, ong đực bay từ đàn này sang đàn khác là chuyện bình thường. Nhờ vậy các chúa tơ có cơ hội gặp ong đực từ nhiều đàn, giống không bị khép kín. Người nuôi trong một vùng có nhiều đàn ong hoang và nhiều trại thì càng thuận lợi.
Ngược lại, nếu trại chỉ có vài đàn tách đi tách lại từ một đàn gốc, ở chỗ xa đàn hoang, thì ong đực gặp được đa phần là "anh em họ". Lâu ngày đàn có thể yếu đi vì giống quá gần. Đây là điều đã được bàn nhiều trong nghề nuôi ong không ngòi ở các nước, dù mức độ ảnh hưởng thực tế ở từng nơi còn chưa đo rõ.
Cách đơn giản để giữ giống khoẻ: thỉnh thoảng nhận thêm đàn từ nơi khác cùng loài, đổi đàn với người nuôi trong vùng, và giữ lại rừng, bờ bụi quanh trại cho đàn hoang sống. Ong đực từ các đàn hoang chính là nguồn giống miễn phí cho cả trại.
Câu hỏi thường gặp
Ong đực ong dú có cắn người không?
Ong đực không có ngòi và cũng không bảo vệ tổ, nên gần như không cắn ai. Đứng gần đám ong đực đang lượn hoàn toàn an toàn.
Có nên giết bớt ong đực để đàn đỡ tốn mật?
Không nên. Ong đực rời tổ khá sớm và tự kiếm ăn bên ngoài, nên không tốn mật của đàn bao nhiêu. Giết ong đực chỉ làm giảm cơ hội giao phối của chúa tơ.
Ong đực tụ trước hộp có nghĩa là đàn đó sắp mất chúa?
Không nhất thiết. Đó thường là dấu hiệu đàn đang có chúa tơ, có thể đang thay chúa hoặc là đàn mới tách. Theo dõi bánh ấp vài tuần sau là biết rõ.
Nhìn bằng mắt có phân biệt được ong đực với ong thợ không?
Rất khó với người mới, vì hai loại gần bằng nhau. Gợi ý dễ nhất là ong đực không mang phấn trên chân sau, thường đậu im trên lá lúc chiều tối và hay bay thành đám trước tổ.
Một hộp không có ong đực tụ có phải là chúa không giao phối được?
Không phải. Chỉ khi đàn có chúa tơ chuẩn bị giao phối thì mới có đám ong đực tụ. Đàn có chúa đang đẻ ổn định thì không có lý do gì để ong đực kéo tới.
