Thái Lan nuôi ong không ngòi khá bài bản, đặc biệt ở các vùng vườn cây ăn trái phía đông và phía nam: hộp gỗ nằm ngang đặt dưới mái hiên hay trên giá trong vườn, người nuôi lấy mật, lấy nhựa ong và nhờ ong thụ phấn cho vườn. Ở Campuchia, việc nuôi phần lớn còn ở mức hộ gia đình, bắt đàn từ thân cây, hốc tường về giữ quanh nhà — rất gần với cách làm ở nông thôn Việt Nam.
Hai nước láng giềng này có khí hậu, cây trồng và cả loài ong khá giống mình. Vì vậy so với Úc hay Brazil, chuyện của Thái Lan và Campuchia là thứ bà con có thể đem về thử nhanh nhất.
Nhưng cũng chính vì giống nhau mà dễ nghe một câu “bên Thái người ta làm vậy” rồi làm theo mà không hỏi vì sao. Bài này cố gắng tách ra: cái gì có lý do rõ ràng, cái gì còn đang bàn.
Ở Thái Lan, ong dú được nuôi ở đâu và để làm gì?
Ở Thái, ong không ngòi thường được gọi là “chanarong”. Vùng nuôi nhiều là các tỉnh trồng cây ăn trái ở phía đông, nơi có vườn sầu riêng, chôm chôm, măng cụt nối nhau, và các tỉnh phía nam với vườn cây xen rừng. Ong được nuôi trong hộp gỗ nằm ngang, kích thước không lớn, đặt dưới mái hiên nhà, dưới chái bếp hay trên giá thấp trong vườn.
Mục đích của người nuôi thường là ba thứ cùng lúc. Một là mật, bán như một loại mật đặc biệt, lượng ít. Hai là nhựa ong — thứ hỗn hợp nhựa cây và sáp mà ong dú trát khắp tổ và đắp thành ống cửa. Ong không ngòi dùng rất nhiều nhựa, nên lượng nhựa trong tổ đáng kể hơn ở ong mật. Ba là thụ phấn cho vườn của chính nhà mình.
Nhiều nơi ở Thái đã có nhóm nông dân cùng nuôi, có lớp tập huấn, có hộp làm theo mẫu chung. Khách du lịch đi vườn trái cây cũng hay được dẫn xem hộp ong dú, nếm mật. Cách tổ chức này khá giống chuyện ở Malaysia, chỉ là quy mô thường nhỏ hơn và gắn với vườn nhà nhiều hơn.
Điểm đáng chú ý là ở Thái, ong dú được nhìn như một phần của vườn, không phải một trại riêng. Chủ vườn nuôi ong, ong làm việc cho vườn, vườn nuôi ong. Đây cũng là hướng tự nhiên nhất cho các nhà vườn ở miền Tây, Đông Nam Bộ và Tây Nguyên của mình.
Vì sao hộp ong dú ở Thái thường nằm ngang và nhỏ?
Đi một vòng các vườn nuôi ong dú ở Thái, điều dễ thấy là hộp thường nằm ngang, dẹt và không lớn. Có lý do cho kiểu dáng đó. Ong dú tự nhiên hay làm tổ trong thân cây, cành to nằm nghiêng, khe tường — những chỗ dài và hẹp. Một cái hộp nằm ngang gần với hình dạng chỗ ở quen thuộc ấy.
Hộp nằm ngang còn có cái lợi là ong non ở một đầu, kho mật lan ra phía kia. Khi mở nắp, người nuôi nhìn một lượt là thấy ranh giới giữa bánh ong non và vùng bình mật, cắt hay hút phần mật mà không phải đào sâu vào tổ. Ở nhiều mẫu, nắp được chia làm hai tấm để chỉ mở đúng phần chứa mật.
Hộp nhỏ thì sao? Đàn ong dú loài nhỏ không đông. Hộp quá rộng làm đàn phải tốn sức giữ ấm và canh giữ một không gian lớn, chỗ trống trở thành chỗ cho ruồi và kiến. Người nuôi có kinh nghiệm chọn hộp vừa với đàn, khi đàn đầy thì tách hoặc thêm hộp, chứ không cho ở rộng ngay từ đầu.
Cái giá của hộp nhỏ là phải theo dõi thường xuyên hơn: đàn đầy nhanh, nếu không tách kịp thì đàn có thể tự chia sang hốc khác gần đó. Với người nuôi ở vườn nhà, ngày nào cũng đi ngang hộp, đây không phải là gánh nặng. Còn ai nuôi ở xa nhà, ít khi ghé, thì nên chọn hộp lớn hơn một chút hoặc hộp có thể chồng thêm tầng.
Ong dú và vườn trái cây: chỗ nào rõ, chỗ nào còn bàn
Chôm chôm hưởng lợi rõ. Hoa chôm chôm nhiều, mở ban ngày, ong dú đến lấy mật và phấn liên tục. Nhiều nhà vườn ở Thái nuôi ong trong vườn chôm chôm vì lý do này.
Sầu riêng thì phức tạp hơn. Hoa sầu riêng nở về đêm. Nhiều tài liệu cho rằng dơi ăn mật hoa là tác nhân thụ phấn chính. Ong dú đến lấy phấn vào sáng sớm; góp phần bao nhiêu vào đậu trái thì còn đang bàn.
Măng cụt gần như không cần thụ phấn. Măng cụt được biết là đậu trái mà không cần thụ phấn. Ong dú vào vườn măng cụt chủ yếu là kiếm ăn, đừng kỳ vọng trái nhiều hơn nhờ ong.
Xoài, nhãn, vải có nhiều khách thăm. Hoa nhỏ, nhiều, ong dú đến được. Nhưng ruồi, ong mật và nhiều côn trùng khác cũng thụ phấn, nên vai trò riêng của ong dú khó đo.
Cây trong nhà lưới là chỗ ong dú sáng giá. Côn trùng hoang khó vào nhà lưới. Đàn ong dú nhỏ, không chích, quen chỗ hẹp nên hợp hơn ong mật.
Vườn đa dạng cây nuôi ong tốt hơn. Một vườn chỉ một loại cây thì sau mùa hoa là đàn đói. Vườn xen nhiều cây, có hoa dại bờ mương thì ong có ăn quanh năm.
Thuốc phun lúc ra hoa là rủi ro lớn nhất. Phun lúc ong đang bay là mất cả đàn. Nhóm thuốc nào độc với ong thì nhãn thường ghi rõ; luôn đọc nhãn, phun lúc chiều muộn và theo đúng thời gian cách ly.
Đặt hộp ở rìa vườn, có bóng. Đặt giữa luống phun là tự rước rủi ro. Đặt ở rìa, có tán cây che, gần nguồn nước.
Đừng tính ong dú thay hết công thụ phấn tay. Với cây cần thụ phấn tay hay cần dơi, ong dú chỉ là phần thêm.
Tự ghi chép trên vườn mình. So hai khu vườn có và không có ong, cùng giống, cùng chăm, qua vài mùa mới biết thật sự ong giúp bao nhiêu.
Nhựa ong là sản phẩm phụ đáng giá. Lấy nhựa ở thành hộp, ống cửa đã cũ, không cạo vào tổ đang dùng. Ong cần nhựa để tự vệ.
Campuchia: nuôi ong dú kiểu hộ gia đình
Thông tin về nghề nuôi ong không ngòi ở Campuchia không nhiều bằng Thái Lan, nên ở đây chỉ nói những điều được biết rộng rãi. Ở nông thôn Campuchia, cũng như ở nhiều vùng nông thôn Việt Nam, ong dú làm tổ trong hốc cây, khe tường, cột nhà, ống tre. Lấy mật thường là kiểu “gặp tổ thì lấy”: bổ thân cây, cắt bình mật, nhiều khi đàn mất luôn sau đó.
Bên cạnh đó, nhiều hộ đã giữ đàn quanh nhà: cưa đoạn cây có tổ mang về, hoặc chuyển tổ vào hộp gỗ, thùng, ống tre. Các dự án phát triển nông thôn ở vài nơi có hướng dẫn nuôi ong trong hộp để có thêm thu nhập phụ và giữ rừng, nhưng mức phổ biến còn hạn chế.
Điều đáng để ý là khoảng cách giữa “săn tổ” và “nuôi đàn”. Săn tổ là lấy một lần rồi mất đàn. Nuôi đàn là lấy ít nhưng lấy được nhiều năm, lại có thêm đàn để chia. Cả Việt Nam lẫn Campuchia đều đang trên con đường chuyển từ cái trước sang cái sau, chỉ là tốc độ khác nhau ở mỗi vùng.
Vì vậy, nếu bà con ở vùng biên giới Tây Nam, Tây Nguyên có dịp giao lưu với người nuôi bên kia biên giới, thứ đáng trao đổi nhất không phải là loài ong hay giá mật, mà là cách chuyển tổ từ thân cây vào hộp mà không mất đàn, và cách thu mật mà không phá bánh ong non.
Bà con Việt Nam nên học gì từ hai nước láng giềng?
Xem ong dú là một phần của vườn. Nuôi trong vườn nhà, chăm cùng lúc với cây. Không cần lập trại riêng mới nuôi được.
Đặt hộp dưới mái hiên, chái bếp. Cách người Thái làm: chỗ có bóng, khô ráo, ngày nào cũng đi ngang qua.
Chọn cây có lợi rõ để kỳ vọng. Chôm chôm, rau màu trong nhà lưới là chỗ dễ thấy hiệu quả. Đừng hứa với mình là sầu riêng sẽ sai trái nhờ ong.
Thoả thuận lịch phun thuốc. Với chính mình và với nhà bên cạnh. Một lần phun sai giờ có thể xoá sạch công cả năm.
Lấy nhựa ong có chừng mực. Nhựa là “áo giáp” của đàn. Lấy hết thì đàn phải tốn sức làm lại và dễ bị kiến, ruồi tấn công.
Chuyển tổ hoang vào hộp thay vì bổ cây. Có đàn nuôi lâu dài, cây vẫn sống, đàn hoang khác còn chỗ ở.
Học theo nhóm. Cả Thái lẫn Malaysia đều tiến nhanh nhờ có nhóm nông dân cùng học. Một người mày mò dễ bỏ cuộc.
Dùng hộp theo mẫu chung trong nhóm. Hộp giống nhau thì dễ đổi đàn, dễ so sánh, dễ hướng dẫn nhau.
Không mua đàn xuyên biên giới. Rủi ro bệnh, ký sinh và lẫn loài. Ong dú bản địa của vùng mình là nguồn giống tốt nhất.
Giữ hàng rào xanh, bờ hoa dại. Nguồn ăn quanh năm quan trọng hơn mấy tuần hoa rộ của cây chính.
Kể chuyện vườn cho khách. Vườn có ong dú là câu chuyện hay cho khách tham quan. Nhưng chỉ kể điều có thật, không thổi phồng công dụng của mật.
Câu hỏi thường gặp
Chanarong là gì?
Đó là tên gọi phổ biến của ong không ngòi trong tiếng Thái, tương đương với chữ ong dú, ong vú của mình. Các loài được nuôi ở Thái thuộc tộc ong không ngòi, nhiều loài cùng chi với ong dú ở Việt Nam.
Nuôi ong dú trong vườn sầu riêng có giúp đậu trái không?
Chưa có câu trả lời chắc chắn. Hoa sầu riêng nở về đêm và dơi được nhiều tài liệu xem là tác nhân thụ phấn chính. Ong dú có đến lấy phấn, nhưng nên xem đó là phần phụ và tự theo dõi trên vườn mình.
Nhựa ong dú có phải keo ong không?
Gần giống. Nhựa ong dú là hỗn hợp nhựa cây mà ong thu về trộn với sáp, thường được gọi chung là keo ong hay nhựa ong. Thành phần thay đổi theo cây quanh tổ, nên nhựa mỗi vùng mỗi khác.
Đặt hộp ong dú dưới mái nhà có an toàn cho người trong nhà không?
Ong dú không có ngòi chích nên nhìn chung an toàn, một số loài có thể cắn nhẹ hoặc bò vào tóc khi bị động tổ. Nên đặt hộp ở chỗ ít người đi lại, tránh ngay trên cửa ra vào, và không đặt sát chỗ đun nấu vì khói và nóng.
Campuchia có nhiều ong dú hơn Việt Nam không?
Không có số liệu đáng tin để so sánh. Hai nước có khí hậu và rừng gần giống nhau nên nhiều loài ong dú có thể có mặt ở cả hai. Điều đáng quan tâm hơn là đàn hoang ở cả hai nơi đều chịu áp lực từ phá rừng và khai thác kiểu bổ cây.
