Ở châu Phi, ong không ngòi phần lớn vẫn được khai thác theo lối săn tổ hoang: tìm tổ trong thân cây hay dưới đất, đào hoặc bổ ra lấy mật. Nuôi trong hộp gỗ là việc mới lan dần trong mấy chục năm gần đây, chủ yếu ở Đông Phi qua các chương trình tập huấn cho nông dân. Một lý do khiến nghề nuôi ở đây chậm hơn châu Á và châu Mỹ là nhiều loài làm tổ dưới đất hoặc treo tổ ngoài cành, rất khó chuyển vào hộp.
Châu Phi thường được nhắc tới với ong mật dữ và nghề săn mật lâu đời. Ít ai biết rằng ở các vùng rừng và thảo nguyên nhiệt đới của châu lục này còn có cả một thế giới ong không ngòi: có loài nhỏ như hạt mè, có loài làm tổ trong tổ mối cũ, có loài treo tổ như cái túi trên cành.
Chuyện của châu Phi không cho mình nhiều kỹ thuật mới. Nhưng nó cho một tấm gương rất rõ về điều gì xảy ra khi người ta chỉ săn tổ mà không nuôi đàn.
Những kiểu tổ lạ của ong không ngòi châu Phi
Châu Phi nhiệt đới có nhiều chi ong không ngòi. Hay được nhắc là Meliponula — chi có những loài tương đối lớn, đàn đông, cho lượng mật đáng kể; Hypotrigona — những loài cực nhỏ, làm tổ trong khe gỗ, thân cây nhỏ; và Dactylurina — nhóm có kiểu tổ rất lạ, treo lơ lửng dưới cành cây với các tấm bánh ong non xếp đứng.
Điều làm người nuôi ở châu Á ngạc nhiên nhất là nhiều loài ở châu Phi làm tổ dưới đất. Chúng chọn hốc đất, chỗ rễ cây mục, hay lòng tổ mối cũ. Cửa tổ chỉ là một ống nhỏ nhô lên khỏi mặt đất, giữa cỏ khô. Người không biết đi ngang qua không hề nhận ra.
Với tổ dưới đất, “nuôi” theo nghĩa đặt vào hộp gần như không làm được: đào lên thì phá tổ, mà ong lại cần độ ẩm và nhiệt ổn định của lòng đất. Đó là lý do ở nhiều nơi, mật của những loài này chỉ có được bằng cách đào lấy.
Ở Ethiopia, mật của một nhóm ong không ngòi làm tổ dưới đất có tên gọi riêng là tazma và từ lâu được dân gian quý trọng. Cũng như ở Kerala hay ở Việt Nam, sự quý trọng đó là tập quán văn hoá, không phải bằng chứng y học, và nó cũng tạo áp lực đào tổ lên các đàn hoang.
So với châu Phi, bà con Việt Nam may mắn hơn: phần lớn ong dú ở mình làm tổ trong hốc cây, khe tường, ống tre — những chỗ có thể chuyển vào hộp được nếu làm cẩn thận.
Săn tổ hoang: vì sao nó làm cạn đàn ong
Mỗi lần săn thường mất một đàn. Bổ cây hay đào đất để lấy mật hầu như luôn phá luôn bánh ong non. Đàn bị phơi ra nắng, kiến, ruồi và tan rã.
Lấy được ít mật mà mất cả nhà máy. Một đàn có thể cho mật nhiều năm nếu được giữ. Săn một lần là đổi cả chuỗi năm đó lấy một bữa.
Đàn hoang sinh sản chậm. Ong không ngòi chia đàn từ từ, đàn mới phải ở gần đàn mẹ. Một vùng bị săn kỹ sẽ lâu lắm mới có lại đàn.
Cây có hốc là tài nguyên hiếm. Bổ cây lấy mật vừa mất đàn, vừa mất luôn hốc làm tổ cho các đàn sau.
Rừng thưa thì áp lực càng lớn. Cây to ít đi, những tổ còn lại càng dễ tìm, càng bị săn hết nhanh.
Mật săn được thường bẩn. Lẫn đất, xác ong non, phấn, mảnh vỏ cây. Để lâu là lên men, bán không được giá.
Kiến thức nuôi không hình thành. Người săn không cần biết ong chúa ở đâu, ong non ra sao. Thế hệ sau thừa kế cách tìm tổ, không thừa kế cách giữ tổ.
Không ai sở hữu nên không ai giữ. Tổ hoang ai gặp nấy lấy. Người để dành tổ cho năm sau có khi chỉ để dành cho người khác.
Mất đàn hoang là mất nguồn giống. Khi muốn chuyển sang nuôi, người ta mới nhận ra không còn đàn để bắt đầu.
Mất cả người thụ phấn cho rừng. Ong không ngòi thụ phấn cho rất nhiều cây rừng, cây trồng nhỏ lẻ. Mất ong là mất một phần sức sống của rừng.
Ở Việt Nam đây cũng là chuyện hiện tại. Bổ cây lấy mật ong dú vẫn còn ở nhiều vùng núi. Chuyện của châu Phi là tấm gương gần, không phải chuyện xa xôi.
Các chương trình đưa ong vào hộp ở Đông Phi làm gì?
Trong mấy chục năm gần đây, ở một số nước Đông Phi đã có các chương trình hướng dẫn nông dân nuôi ong không ngòi trong hộp, thường gắn với việc giữ rừng và tạo thêm nguồn thu nhỏ cho hộ nghèo. Cách làm của họ khá giống cách mình đang làm ở Việt Nam.
Bước đầu là chọn loài làm tổ trong cây, không đụng tới loài làm tổ dưới đất. Những đàn trong thân cây được cưa đúng đoạn có tổ, mang về đặt cạnh hộp, hoặc cắt bánh ong non chuyển vào hộp gỗ đơn giản. Hộp được đặt trên chân, có mái che, dưới bóng cây.
Bước thứ hai là dạy cách lấy mật không phá tổ. Người mới được hướng dẫn nhận ra đâu là bánh ong non, đâu là kho mật, chỉ lấy phần kho ở rìa. Đây là thay đổi lớn nhất về tư duy: từ “lấy hết một lần” sang “lấy một phần, nhiều lần”.
Bước thứ ba là làm việc theo nhóm: nhóm nông dân trong làng cùng giữ hộp ở một chỗ, cùng chia công chăm, cùng bán mật. Cách này giúp giải quyết chuyện “không ai sở hữu nên không ai giữ” của lối săn tổ.
Không phải chương trình nào cũng thành công. Có nơi hộp bị bỏ không sau khi dự án kết thúc, có nơi đàn chết vì đặt hộp chỗ nắng, chỗ trũng. Bài học chung là phải có người trong làng thật sự hiểu ong và có lý do kinh tế đủ để tiếp tục, giống như những gì người Maya đã trải qua.
Ong mật hay ong không ngòi: vì sao nông dân châu Phi thường chọn ong mật trước?
Ở nhiều vùng châu Phi, khi các chương trình hỗ trợ nghề ong đến làng, thứ được giới thiệu đầu tiên thường là ong mật. Lý do dễ hiểu: một đàn ong mật khoẻ có thể cho lượng mật gấp nhiều lần một đàn ong không ngòi, mật lại đặc, dễ bảo quản, dễ bán theo chuẩn quen thuộc.
Nhưng ong mật châu Phi nổi tiếng hung dữ. Mở tổ phải có đồ bảo hộ, khói, và kinh nghiệm. Người già, trẻ con, phụ nữ đang chăm con nhỏ khó tham gia. Hộp ong phải đặt xa nhà, xa đường đi. Ở những nơi đó, ong không ngòi có một ưu thế rất rõ: ai cũng chăm được, đặt sát nhà được.
Vì vậy, ở một số chương trình, ong không ngòi được giới thiệu như một nghề bổ sung chứ không thay thế: ong mật cho thu nhập chính, ong không ngòi cho mật đặc sản, cho thụ phấn vườn nhà, và cho những thành viên không đi làm xa được trong gia đình một việc để làm.
Bà con Việt Nam cũng đứng trước lựa chọn tương tự. Ong mật nuôi lấy sản lượng, ong dú nuôi cho vườn và cho mật đặc sản. Hai thứ không loại trừ nhau. Điều quan trọng là đừng kỳ vọng ong dú cho mật như ong mật, và đừng đánh giá ong dú bằng thước đo của ong mật.
Bà con Việt Nam rút ra được gì từ châu Phi?
Đừng bổ cây lấy mật ong dú. Nếu gặp tổ trong cây có thể chặt, hãy cưa đoạn có tổ mang về nuôi, hoặc để yên đó.
Ghi nhận loài làm tổ dưới đất là để yên. Ở mình cũng có những đàn ong dú làm tổ ở gốc cây, hốc đất. Để yên những đàn này còn lợi hơn đào lên.
Chuyển đàn từ cây vào hộp cần học kỹ. Đây là thao tác dễ làm hỏng đàn nhất. Nên học qua người có kinh nghiệm hoặc lớp thực hành trước khi tự làm.
Chọn đàn mạnh để chuyển. Đàn yếu chuyển vào hộp thường không sống nổi qua mấy tuần đầu.
Đặt hộp chỗ có bóng, khô, cao ráo. Hộp đặt nơi trũng nước hay phơi nắng là nguyên nhân phổ biến nhất khiến đàn chết sau khi chuyển.
Lấy một phần, nhiều lần. Đây là câu nên viết lên mọi hộp ong.
Giữ cây có hốc trong vườn, trong rừng. Đó là chỗ ở của đàn hoang tương lai.
Nuôi theo nhóm trong làng. Một nhóm cùng chăm thì ít đàn bị bỏ bê, và dễ giữ lại kiến thức.
Đừng chỉ dựa vào dự án. Hộp do dự án phát mà không có người hiểu ong thì vài năm là bỏ không.
Mật sạch mới có giá. Mật đào bới lẫn đất cát, phấn, ong non thì khó bán. Mật lấy từ hộp, lọc sạch, đựng kín mới xây được uy tín.
Ghi lại kiến thức của người lớn tuổi. Những người biết chỗ tổ, biết mùa hoa là kho kiến thức sống. Ghi lại trước khi mất.
Câu hỏi thường gặp
Ở châu Phi có ong dú giống Việt Nam không?
Châu Phi có nhiều loài ong không ngòi riêng, thuộc các chi khác với ong dú phổ biến ở Việt Nam như Meliponula, Hypotrigona, Dactylurina. Chúng cùng thuộc tộc ong không ngòi nên có nhiều điểm chung, nhưng không phải cùng loài.
Mật tazma là gì?
Đó là tên gọi ở Ethiopia cho mật của một nhóm ong không ngòi làm tổ dưới đất. Mật này được quý trong tập quán dân gian ở đó. Việc quý trọng là văn hoá, không có nghĩa là mật có công dụng chữa bệnh.
Có thể nuôi ong dú làm tổ dưới đất trong hộp không?
Rất khó. Tổ dưới đất cần độ ẩm và nhiệt ổn định của lòng đất, đào lên thường phá tổ. Với những đàn này, cách tốt nhất là để yên và giữ chỗ quanh tổ không bị cày xới, phun thuốc.
Vì sao nghề nuôi ong không ngòi ở châu Phi phát triển chậm?
Một phần vì nhiều loài làm tổ dưới đất hay treo ngoài cành, khó đưa vào hộp; một phần vì tập quán săn tổ đã có từ lâu; và một phần vì ong mật ở đó cho sản lượng cao hơn nhiều. Các chương trình tập huấn đang giúp thay đổi dần.
Chặt cây có tổ ong dú trong vườn thì nên làm gì?
Cưa đúng đoạn thân có tổ, giữ nguyên hai đầu, mang đặt nằm ở chỗ có bóng gần nhà rồi nối với hộp để đàn tự dời sang, hoặc nhờ người có kinh nghiệm chuyển tổ. Đừng bổ đôi ra lấy mật, như vậy là mất đàn.
