Các trại ong không ngòi đón khách ở Malaysia, Thái Lan, Úc hay Mexico thường làm theo một khuôn khá giống nhau: có hộp kính để khách xem tổ mà không phải mở đàn, cho nếm mật bằng thìa dùng một lần, có người dẫn kể chuyện về sinh học và văn hoá, và có góc bán mật, nhựa ong, hộp ong ngay tại trại. Điểm chung lớn nhất: đàn ong được bảo vệ khỏi chính sự tò mò của khách.
Một đoàn khách đội mũ rộng vành đứng quanh hộp kính ở một trại giữa rừng Sabah, mỗi người cầm một thìa gỗ nhỏ, nếm mật rồi nhăn mặt vì chua, rồi cười. Người dẫn đợi đúng lúc đó để giải thích vì sao mật lại chua. Một buổi tham quan tốt được thiết kế từ những khoảnh khắc như vậy.
Bài này nhìn vào cách các trại nước ngoài tổ chức, để bà con nào đang tính mở cửa trại ong dú đón khách biết phải chuẩn bị những gì.
Vì sao trại ong không ngòi hợp với du lịch?
Lý do đầu tiên là ong không chích. Khách có thể đứng sát hộp, nhìn ong ra vào, để ong đậu lên tay. Trẻ con, người lớn tuổi, người sợ ong đều tham gia được. Với ong mật, muốn cho khách đứng gần phải có đồ bảo hộ và rất nhiều quy tắc an toàn.
Lý do thứ hai là chuyện của ong không ngòi rất lạ với đa số khách. Mật trong bình sáp tròn chứ không trong bánh tổ lục giác, ống cửa bằng nhựa cây, mật chua, ong tí hon, đàn chia nhà từ từ — mỗi điều đều làm khách ngạc nhiên. Người dẫn có sẵn chất liệu để kể.
Lý do thứ ba là trại thường nằm trong vườn cây, ven rừng. Khách đến xem ong, tiện thể đi vườn, ăn trái cây, nghe về thụ phấn. Một buổi tham quan ong dễ ghép với du lịch nông nghiệp có sẵn.
Và lý do cuối cùng là mật bán tại trại dễ được tin hơn. Khách tận mắt thấy hộp, thấy cách lấy mật, nếm tại chỗ. Với một loại mật hay bị làm giả như mật ong không ngòi, niềm tin này có giá trị rất lớn với chủ trại.
Một buổi tham quan ở trại nước ngoài thường gồm những gì
Đón khách và dặn dò ngắn. Người dẫn nói vài điều: không đập ong, không thò tay vào cửa tổ, không dùng nước hoa nồng, trẻ em đi cùng người lớn.
Giới thiệu nhanh về ong không ngòi. Khác ong mật ở đâu, vì sao không chích, sống ở đâu. Thường kèm mô hình hoặc ảnh phóng to.
Xem hộp kính. Một hai hộp có nắp kính, đặt ở chỗ có mái. Khách nhìn thấy bánh ong non, bình mật, ong làm việc mà đàn không bị mở.
Đi dọc hàng hộp ngoài vườn. Khách quan sát ống cửa, cảnh ong bay về mang phấn, cảnh ong canh cửa.
Nếm mật. Mỗi khách một thìa riêng, thường là thìa gỗ hoặc que dùng một lần. Có trại cho nếm mật của vài loài ong để so vị.
Nghe chuyện văn hoá. Ở Mexico là chuyện người Maya, ở Úc là sugarbag, ở Malaysia là kelulut trong đời sống làng.
Xem cách lấy mật. Một số trại có buổi minh hoạ lấy mật từ tầng mật, có lúc chỉ dùng hộp mẫu chứ không mở đàn thật.
Hoạt động cho trẻ em. Tô màu, tìm ong trên hoa, xem ong qua kính lúp.
Lớp ngắn cho người muốn nuôi. Có trại mở lớp nửa ngày hay một ngày về cách đặt hộp, cách chăm cơ bản.
Góc bán hàng. Mật, nhựa ong, hộp ong, đôi khi cả đàn ong cho người đã học lớp.
Kết thúc bằng lời nhắc bảo tồn. Trồng thêm cây hoa, bớt phun thuốc, không phá tổ hoang — khách mang về một việc cụ thể để làm.
Bảo vệ đàn ong khỏi chính du khách
Điều mà người ngoài ít nghĩ tới: khách tham quan là một áp lực cho đàn ong. Mỗi lần mở hộp là một lần đàn mất nhiệt, mất ong, lộ kho cho ruồi. Nếu ngày nào cũng mở vài hộp cho vài đoàn xem, đàn sẽ suy rất nhanh.
Vì vậy các trại có nghề gần như không mở đàn thật cho khách xem. Họ dùng hộp kính, hoặc một hai hộp “trình diễn” được thay phiên nghỉ. Lấy mật cho khách xem nếu có thì chỉ làm vào mùa kho đầy, trên đàn khoẻ, không làm theo lịch đoàn.
Thứ hai là lối đi. Khách đứng chắn trước cửa tổ là ong đi làm về bị rối, có khi đâm vào người khách. Lối đi được làm chéo hoặc phía sau hàng hộp, có rào thấp hay dây để khách biết đứng đâu.
Thứ ba là hoá chất từ khách: nước hoa, kem chống muỗi mùi mạnh, khói thuốc lá. Có trại nhắc khách không xịt chống muỗi gần hộp, không hút thuốc trong khu nuôi.
Cuối cùng là sức chứa. Một trại nhỏ không nên nhận đoàn quá đông một lúc. Thà chia đoàn ra vài nhóm, vừa dễ dẫn, vừa nhẹ cho đàn.
Người dẫn kể chuyện gì để khách nhớ lâu?
Ở các trại đón khách tốt, phần làm khách nhớ nhất thường không phải cảnh hàng hộp mà là một vài câu chuyện đúng lúc. Người dẫn giỏi không đọc bài thuyết trình. Họ chờ khách tự ngạc nhiên rồi mới giải thích.
Chuyện hay được kể nhất là vì sao mật chua. Khách nếm, nhăn mặt, người dẫn mới nói: ong dú cất mật trong bình sáp, mật nhiều nước hơn và chín dần cùng các vi sinh vật trong bình, nên có vị chua nhẹ tự nhiên. Một câu giải thích đúng lúc biến cái “lạ miệng” thành điều thú vị, và khách hiểu luôn vì sao mật phải để mát.
Chuyện thứ hai là ống cửa tổ. Khách thấy cái ống nhỏ màu sẫm ở cửa hộp, người dẫn chỉ cho thấy những con ong đứng canh trong lòng ống, giải thích ống làm bằng nhựa cây ong tha về, mỗi đàn một kiểu ống, có đàn đóng cửa ban đêm. Trẻ con rất thích chi tiết này.
Chuyện thứ ba là đàn chia nhà từ từ, khác ong mật bay ào đi một lần. Câu chuyện ong thợ chở dần đồ đạc sang nhà mới rồi mới đón chúa non sang, như con cái ra ở riêng vẫn về nhà mẹ ăn cơm, làm khách người Việt cười và nhớ.
Cuối cùng là việc khách làm được: trồng thêm một chậu hoa, bớt xịt thuốc trong vườn nhà, báo cho người nuôi khi thấy tổ ong dú trong cây sắp chặt. Kết bằng một việc cụ thể thì buổi tham quan có ý nghĩa hơn một chuyến đi chơi.
Bà con định mở trại ong dú đón khách nên chuẩn bị gì
Ít nhất một hộp kính. Đây là món đầu tư đáng nhất. Khách xem thoả thích mà đàn không bị mở.
Mái che cho khu xem. Trời nắng hay mưa, khách vẫn đứng xem được, ong cũng không bị nắng rọi vào kính.
Lối đi không chắn cửa tổ. Đánh dấu bằng dây, hàng rào thấp, hay đá lát.
Thìa nếm dùng một lần. Vệ sinh là chuyện bắt buộc khi cho nhiều người nếm cùng một lọ.
Mật nếm để riêng, đậy kín. Lọ nếm mở nắp lâu là ruồi, kiến và cả ong tới.
Người dẫn hiểu ong thật. Khách hỏi đủ thứ. Người dẫn trả lời sai hay thổi phồng thì mất uy tín cả trại.
Câu chuyện thật của trại mình. Đàn này từ đâu ra, vườn có cây gì, vì sao mật năm nay chua hơn năm ngoái.
Không quảng cáo mật chữa bệnh. Khách hỏi về sức khoẻ thì khuyên hỏi bác sĩ. Bán mật như một thực phẩm đặc sản.
Nhà vệ sinh, nước rửa tay, chỗ ngồi. Chuyện nhỏ nhưng quyết định khách có quay lại, có giới thiệu bạn bè hay không.
Lịch nghỉ cho đàn. Không đón khách vào những ngày vừa tách đàn, vừa lấy mật, hay thời tiết xấu.
Hỏi về thủ tục. Đón khách thường xuyên, bán hàng tại chỗ có thể cần đăng ký. Hỏi chính quyền địa phương trước khi làm lớn.
Câu hỏi thường gặp
Du khách có bị ong dú cắn khi tham quan không?
Ong dú không có ngòi chích. Một số loài có thể cắn nhẹ hoặc bò vào tóc khi tổ bị động, nhưng thường không nguy hiểm. Người dẫn chỉ cần nhắc khách không đứng chắn cửa tổ và không đập ong.
Có nên cho khách tự tay lấy mật ong dú?
Chỉ nên làm trên hộp mẫu hoặc tầng mật đã tách sẵn, vào mùa kho đầy, với nhóm nhỏ có người hướng dẫn. Cho mỗi đoàn mở đàn thật là cách nhanh nhất làm đàn suy.
Hộp kính có làm ong dú bỏ tổ không?
Ong không ngòi không thích ánh sáng chiếu thẳng vào tổ, nên hộp kính phải có nắp gỗ che bên ngoài, chỉ mở khi khách xem. Đặt hộp kính dưới mái che, tránh nắng rọi vào kính.
Trẻ em tham quan trại ong dú cần lưu ý gì?
Trẻ nên đi cùng người lớn, không thò tay vào cửa tổ, không chạy giữa hàng hộp. Trẻ dưới một tuổi không nên ăn mật ong nói chung; nếu cho trẻ nếm mật, người lớn nên hỏi ý kiến bác sĩ khi có băn khoăn về sức khoẻ.
Một trại ong dú nhỏ có đón khách được không?
Được, nếu đón đoàn nhỏ và có ít nhất một hộp kính. Nhiều trại nhỏ ở Malaysia và Thái Lan chỉ có vài chục hộp nhưng đón khách đều. Điều quan trọng là giữ đàn khoẻ và có người dẫn hiểu ong.
