Mất rừng lấy đi của ong dú ba thứ cùng lúc: những cây già có hốc để làm tổ, nguồn hoa nối tiếp nhau suốt năm, và nhựa cây để xây tổ. Những đàn sống sót bị kẹt lại thành từng cụm rời rạc, khó tìm bạn giao phối, và khi một đàn chết thì không có đàn nào gần để lấp chỗ trống.
Đứng ở mép một cánh rừng miền Trung vào buổi trưa, bà con dễ thấy một đường ranh rõ như kẻ chỉ: một bên là rừng tự nhiên xanh sẫm nhiều tầng, bên kia là đồi keo non thẳng hàng. Bên rừng, ong dú vẫn ra vào các hốc cây. Bên đồi keo, khó tìm thấy một tổ nào. Bài này giải thích vì sao, và người nuôi ong có thể làm gì ở chỗ ranh giới đó.
Rừng cho ong dú những gì?
Thứ nhất là chỗ ở. Ong dú hoang hầu như không tự đào tổ. Chúng tìm hốc có sẵn: ruột cây già bị mục, hốc do cành gãy để lại, khe đá, đôi khi trong ụ mối. Những hốc như vậy phải mất rất nhiều năm cây mới tạo ra. Một cây non thân bằng bắp tay chưa thể có hốc đủ rộng cho một đàn.
Thứ hai là thức ăn nối tiếp. Rừng tự nhiên có hàng trăm loài cây, dây leo, cây bụi, mỗi loài trổ hoa vào một thời điểm. Nhờ vậy, gần như tháng nào cũng có thứ gì đó đang nở. Với ong dú bay gần, việc có nhiều loại hoa nối nhau trong bán kính nhỏ là điều sống còn.
Thứ ba là nhựa cây. Ong dú trộn nhựa với sáp để làm vỏ tổ, làm bình chứa mật và phấn, bịt khe hở, dựng ống cửa. Nhựa còn giúp tổ chống nấm mốc và kiến. Rừng nhiều loài cây tiết nhựa là kho vật liệu xây dựng của đàn.
Ngoài ba thứ đó, rừng còn cho bóng mát. Trong rừng, nhiệt độ ban trưa dịu hơn hẳn ngoài đồi trống. Với một tổ nằm trong thân cây, điều đó quyết định đàn có bị nóng quá vào những ngày nắng gắt hay không.
Mất rừng lấy đi của ong dú những gì?
Mất cây làm tổ. Cây to, cây già bị khai thác trước tiên, mà đó lại đúng là những cây có hốc. Ong không có nhà thì dù hoa nhiều cũng không ở được.
Chặt cây là mất luôn đàn trong cây. Một cây già bị hạ có thể mang theo vài đàn ong dú bên trong, ít ai để ý mà cứu.
Mất mùa hoa nối tiếp. Thay rừng bằng một loài cây trồng thì hoa dồn vào một mùa, những tháng còn lại đàn đói.
Mất cây bụi và dây leo tầng dưới. Khi dọn đất trồng mới, tầng dưới bị phát sạch, mất luôn những nguồn hoa nhỏ mà ong dú dựa vào lúc giáp hạt.
Mất nguồn nhựa đa dạng. Ít loài cây thì ít loại nhựa, tổ khó xây và kém chống nấm hơn.
Nóng hơn. Đồi trống, đất trơ phơi nắng làm nhiệt độ quanh tổ tăng mạnh vào buổi trưa.
Đốt dọn thực bì. Lửa và khói giết các đàn trong gốc cây, khe đá gần mặt đất.
Thuốc diệt cỏ và thuốc trừ sâu. Rừng trồng và rẫy thường được phun thuốc, ong đi kiếm ăn ở đó chịu thêm một tầng rủi ro.
Lấy mật kiểu chặt cây. Khi rừng còn ít, việc chặt cây lấy mật ong dú hoang càng làm số đàn giảm nhanh.
Đường sá chia cắt. Một con đường rộng, một vạt đồi trống đủ để ong nhỏ không vượt qua thường xuyên.
Đàn mới không có chỗ đến. Ong dú lập đàn mới ở gần đàn mẹ. Xung quanh không còn hốc trống thì đàn mẹ dù khoẻ cũng không sinh sôi được.
Đồi keo, rẫy cao su có thay được rừng không?
Nói cho công bằng, rừng trồng không phải sa mạc với ong. Cây keo có những tuyến tiết mật nhỏ ngay trên lá, không cần hoa, ong dú và nhiều loài côn trùng khác hay đến lấy. Cao su cũng có tuyến mật trên cuống lá vào mùa ra lá non, ong mật ở nhiều vùng làm ra mật từ đó. Bạch đàn có hoa và có nhựa.
Vấn đề nằm ở chỗ khác. Thứ nhất, đó là thức ăn một mùa. Khi mùa lá non hay mùa hoa qua đi, cả vạt đồi im lặng. Thứ hai, rừng trồng thường bị khai thác sau vài năm, cây không bao giờ kịp già để có hốc. Thứ ba, tầng dưới thường bị phát hoặc phun thuốc cỏ, nên những bụi hoa nhỏ ven lối đi cũng không còn.
Kết quả là ở rừng trồng, ong dú có thể đến kiếm ăn từ mép rừng tự nhiên bên cạnh, nhưng rất khó sống lâu ngay bên trong. Bà con nào có hộp ong đặt cạnh đồi keo sẽ thấy rõ: có tháng mật lên đều, có tháng đàn teo lại vì quanh hộp chỉ còn một loài cây.
Người nuôi có thể tận dụng mùa keo, mùa cao su để có thêm thức ăn cho đàn. Nhưng muốn đàn sống qua những tháng còn lại, phải có thêm cây khác quanh hộp: vườn tạp, bờ cây dại, hàng cây ăn trái. Đó là cách người nuôi tự dựng lại một phần của rừng ngay trong vườn mình.
Đàn bị chia cắt: cái hại khó thấy nhất
Một đàn ong dú khi tạo ra ong chúa mới, con chúa trẻ phải bay ra ngoài để giao phối với ong đực. Những con ong đực đó thường đến từ các đàn khác quanh vùng. Khi rừng còn liền, có rất nhiều đàn gần nhau, ong chúa trẻ dễ gặp ong đực từ xa, đàn mới khoẻ.
Khi rừng bị cắt thành những mảnh nhỏ, chỉ còn vài đàn sống cùng một chỗ. Ong chúa trẻ dễ giao phối với ong đực là anh em của mình. Ở loài ong, giao phối cận huyết có một cái giá đặc biệt: một phần trứng đáng lẽ thành ong thợ lại nở ra ong đực không làm được việc. Đàn mất sức lao động, dần dần yếu đi.
Cái hại thứ hai là không ai lấp chỗ trống. Khi một đàn trong mảnh rừng nhỏ chết vì kiến, vì mưa bão, hốc cây đó bỏ trống. Ở rừng liền, một đàn khác sớm muộn sẽ chiếm lại. Ở mảnh rừng bị cô lập, có khi không đàn nào đến nữa.
Những cái hại này diễn ra chậm, qua nhiều năm, nên người ta ít nhận ra. Người nuôi lâu năm ở các vùng rừng bị thu hẹp hay kể rằng ngày xưa đi đâu cũng gặp tổ ong dú, giờ phải vào sâu mới thấy. Đó không phải chuyện kể cho vui, mà là dấu hiệu của cả quần thể đang mỏng đi.
Người nuôi và người giữ rừng làm được gì?
Giữ lại cây già có hốc. Khi phát rẫy, chừa lại những cây già, cây rỗng ruột ven suối, ven bờ. Đó là nhà của đàn hoang.
Để lại hành lang cây. Một dải cây dọc suối hay dọc ranh đất giúp ong đi lại giữa các mảnh rừng.
Trồng xen nhiều loài. Vườn có nhiều loại cây ra hoa vào các tháng khác nhau thay được phần nào vai trò của rừng.
Đặt hộp ở mép rừng, không phải giữa đồi trống. Mép rừng có bóng mát và có cả hoa của rừng lẫn của vườn.
Cứu đàn khi phải chặt cây. Báo cho người nuôi quanh vùng trước khi hạ cây có tổ, đoạn thân có tổ có thể được cắt ra và mang đi.
Không đốt dọn thực bì gần cây có tổ. Một đống lửa nhỏ cạnh gốc cây đủ giết cả đàn bên trong.
Hạn chế phun thuốc cỏ ven bờ. Bờ cỏ dại có hoa là nguồn ăn giáp hạt của ong.
Lấy mật đàn hoang không chặt cây. Chỉ lấy một phần bình mật qua lỗ mở rồi bịt lại, để đàn sống tiếp.
Đổi giống với người nuôi ở xa. Giúp các đàn nuôi không quá cận huyết, nhất là ở vùng rừng đã bị chia cắt.
Ghi lại nơi có tổ hoang. Biết đàn hoang ở đâu thì biết vùng nào cần giữ, vùng nào đã trống.
Nói chuyện với người làm rừng. Ban quản lý rừng, chủ rừng trồng thường chưa từng nghĩ đến ong dú. Một lời giải thích có thể giữ lại vài cây cổ thụ.
Câu hỏi thường gặp
Ong dú có sống được trong rừng keo không?
Ong dú đến rừng keo kiếm ăn, nhất là khi keo ra lá non có tuyến mật. Nhưng rừng keo bị khai thác sớm nên hiếm khi có cây đủ già để ong làm tổ, đàn thường phải sống ở mép rừng tự nhiên bên cạnh.
Vì sao ngày nay khó tìm tổ ong dú hoang hơn trước?
Vì cây già có hốc bị chặt nhiều, rừng bị chia nhỏ, và việc chặt cây lấy mật cũng làm mất đàn. Mỗi thứ một ít, cộng lại qua nhiều năm khiến số tổ hoang giảm rõ.
Treo hộp trống trong rừng có giúp ong dú hoang không?
Có thể giúp ở nơi thiếu hốc làm tổ, vì đàn mới có chỗ đến. Nhưng hộp phải chắc, che mưa nắng tốt và không đặt trong rừng đặc dụng khi chưa hỏi ban quản lý.
Trồng lại rừng bao lâu thì ong dú quay về?
Ong có thể đến kiếm ăn ngay khi cây ra hoa. Còn để có cây đủ già cho ong làm tổ thì phải rất lâu, nên giữ cây già còn lại quan trọng hơn trồng mới.
Nuôi ong dú trong hộp có bù được phần mất ở rừng không?
Bù được một phần về số đàn, nhưng đàn nuôi thường từ một ít nguồn giống nên kém đa dạng hơn quần thể hoang. Giữ đàn hoang vẫn là việc không thay được.
