Ở Ấn Độ, nơi nuôi ong không ngòi nổi tiếng nhất là bang Kerala ở miền nam: người dân giữ đàn trong ống tre, hũ đất nung và hộp gỗ nhỏ treo dưới hiên nhà hay gác trên tường. Mật của ong không ngòi ở đây có tên gọi nghĩa là “mật nhỏ”, được dùng trong các bài thuốc y học truyền thống nên được quý hơn mật ong thường. Ở Sri Lanka, ong không ngòi cũng được nuôi theo kiểu hộ gia đình, quy mô nhỏ.
Điều thú vị là Kerala có khí hậu nóng ẩm, mưa nhiều, nhà mái ngói, vườn dừa, vườn cau — trông chẳng khác mấy một làng ven sông ở miền Tây hay ven biển miền Trung. Cách người ta giữ ong ở đó vì vậy rất dễ hình dung với bà con mình.
Bài này đi qua các kiểu tổ của người Kerala, cách họ chăm đàn mùa mưa, chuyện mật và y học truyền thống, và chỗ nào mình nên cẩn trọng.
Ống tre, hũ đất nung, hộp gỗ: mỗi kiểu tổ một lý do
Ống tre là kiểu cổ nhất. Một đốt tre to, khoét lỗ cửa, hai đầu bịt. Nhẹ, rẻ, treo được ở bất cứ đâu, gần với cách ong tự làm tổ trong cây rỗng.
Ống tre có điểm yếu. Thành mỏng, nắng gắt thì nóng, để lâu thì mục. Lòng ống hẹp nên khó lấy mật mà không phá tổ.
Hũ đất nung giữ mát tốt. Đất nung có lỗ li ti, hút ẩm và thoát nhiệt chậm. Trưa nóng, lòng hũ dịu hơn hộp gỗ mỏng.
Hũ thường có miệng đậy nắp riêng. Lấy mật thì mở nắp ở miệng hũ, kho mật thường nằm gần miệng, ong non nằm sâu bên trong.
Hũ dễ vỡ. Rơi một lần là mất cả đàn. Treo hũ phải chắc, có dây phụ.
Hộp gỗ nhỏ là xu hướng mới. Hộp làm theo mẫu, có thể có tầng mật riêng. Được các chương trình tập huấn khuyến khích vì dễ chăm và dễ tách đàn.
Treo dưới hiên để tránh mưa. Mùa mưa ở Kerala rất dài. Hộp phơi mưa thì ẩm, mốc, đàn yếu.
Gác cao khỏi tầm kiến. Dây treo bôi dầu hay mỡ để kiến không bò xuống. Mẹo này bà con mình cũng dùng.
Có nơi để ong làm tổ ngay trong tường. Một số nhà cổ có đàn ong trong khe tường đá ong hay gạch. Chủ nhà giữ lại và lấy mật qua lỗ hở.
Kích thước tổ nhỏ. Loài ong được nuôi phổ biến ở đây là ong nhỏ thuộc chi Tetragonula, đàn không lớn, tổ không cần rộng.
Mỗi kiểu một mức vệ sinh. Lấy mật từ ống tre, hũ thường phải cắt bóp. Hộp có tầng mật riêng cho mật sạch hơn rõ rệt.
Chăm ong mùa mưa dài: điều người Kerala làm khác
Kerala có hai mùa gió mùa, mưa kéo dài nhiều tháng. Với ong không ngòi, mùa mưa là mùa khó: ong không bay ra được nhiều, hoa bị mưa đánh rụng, trong tổ ẩm dễ sinh mốc. Đàn phải sống nhờ kho tích từ mùa khô.
Vì vậy người nuôi ở đó có thói quen không lấy mật sát mùa mưa. Mật chỉ lấy vào cuối mùa khô hoặc sau đợt hoa tốt, và luôn chừa kho cho đàn. Thói quen này rất đáng học cho bà con ở miền Trung và Tây Nguyên, nơi mùa mưa cũng dài và có những đợt mưa liền cả tuần.
Thứ hai là chuyện chỗ treo. Hộp, hũ được treo ở những chỗ mái hiên sâu, nước mưa tạt không tới, gió lùa vừa phải. Nhiều nhà treo ở hiên phía có nắng sáng để tổ khô ráo sau những đêm mưa.
Thứ ba là đừng mở tổ khi trời mưa. Mở tổ lúc ẩm ướt, nước lọt vào kho phấn, kho mật là mời nấm mốc và ruồi. Người nuôi có kinh nghiệm chờ một ngày nắng ráo mới mở.
Không có gì phức tạp trong những thói quen này. Cái khác chỉ là họ làm đều đặn, theo nhịp của mùa, chứ không theo lúc nào cần tiền thì lấy mật.
“Mật nhỏ” và y học truyền thống: đọc thế nào cho đúng
Ở Kerala, mật ong không ngòi có tên gọi riêng mang nghĩa “mật nhỏ” — nhỏ vì con ong nhỏ, chứ không phải mật kém. Loại mật này được nhắc đến trong các bài thuốc của y học truyền thống Ấn Độ và thường được bán giá cao hơn mật ong thường.
Điều cần hiểu cho đúng: việc một loại mật được dùng trong y học truyền thống là chuyện văn hoá và tập quán, không phải bằng chứng là nó chữa được bệnh nào đó. Mật ong dú cũng như vậy. Mật là thực phẩm. Người có bệnh, người tiểu đường, trẻ nhỏ cần hỏi bác sĩ trước khi dùng, không tự chữa bằng mật.
Chính vì mật được quý, ở Ấn Độ cũng có chuyện mật pha, mật giả gắn nhãn “mật nhỏ”. Người mua khó phân biệt bằng mắt. Đây là chuyện chung của mọi nơi mà mật ong không ngòi có giá, kể cả ở Việt Nam.
Với người nuôi, bài học là đừng xây việc bán mật trên lời hứa chữa bệnh. Hứa như vậy vừa sai, vừa có thể vi phạm quy định quảng cáo thực phẩm, và khi có chuyện thì mất uy tín của cả vùng. Hãy bán bằng điều thật: mật của loài ong nào, vùng hoa nào, lấy ngày nào, giữ thế nào.
Nhân đàn bằng hũ mồi: dựa vào cách ong tự chia đàn
Ở nhiều làng, người nuôi có ống tre hay hũ đất không tách đàn bằng dao mà đặt sẵn một hũ trống gần tổ mẹ rồi chờ. Cách này dựa vào một đặc điểm sinh học rất riêng của ong không ngòi, khác hẳn ong mật.
Ong mật chia đàn bằng cách cả một khối ong lớn cùng ong chúa cũ bay đi một lần, tìm chỗ mới. Ong không ngòi thì làm từ từ. Khi đàn mẹ đủ mạnh, ong thợ tìm một hốc mới gần đó, chở dần nhựa, sáp và thức ăn sang, xây ống cửa, dựng bình chứa. Khi chỗ mới đã sẵn, một ong chúa non của đàn mẹ bay sang, giao phối rồi bắt đầu đẻ. Ong chúa cũ ở lại tổ mẹ.
Trong một thời gian, đàn mới vẫn còn được đàn mẹ tiếp tế. Ong qua lại giữa hai tổ như con cái còn ăn cơm nhà mẹ. Vì vậy đặt hũ mồi gần tổ mẹ, ở chỗ khô ráo, có mùi sáp và nhựa ong cũ quét bên trong, là tăng cơ hội ong chọn đúng hũ của mình.
Cách này chậm, không chắc chắn, có mùa không đàn nào sang. Nhưng nó không làm tổn thương đàn mẹ, và đàn mới ra đời theo đúng nhịp tự nhiên nên thường khoẻ. Bà con mình có thể làm y như vậy với hộp gỗ trống hay ống tre đặt cạnh những đàn mạnh nhất trong vườn.
Một lưu ý: đừng dời hũ mồi đi xa ngay khi thấy ong bắt đầu ra vào. Lúc đó đàn mới còn phụ thuộc vào tổ mẹ. Chờ thêm vài tuần, khi thấy ong chúa non đã đẻ và ong ra vào ổn định, mới tính chuyện dời.
Sri Lanka và những điều Việt Nam nên ghi lại
Sri Lanka cũng nuôi ong không ngòi kiểu hộ gia đình. Thông tin phổ biến không nhiều, nhưng cách nuôi được biết là gần với miền nam Ấn Độ: hộp nhỏ, hũ, ống tre quanh nhà.
Khí hậu hai nước gần với miền Trung và Nam Bộ. Nóng ẩm, có mùa mưa dài. Cách chống ẩm của họ đáng tham khảo.
Hũ đất nung đáng thử ở chỗ nắng nóng. Ở những vùng trưa hè rất nóng, một vài hũ đất nung treo dưới hiên có thể giữ tổ mát hơn hộp gỗ mỏng. Nhưng nên thử ít trước.
Ống tre dùng cho bẫy đàn. Ống tre nhẹ, rẻ, rất hợp làm bẫy để ong hoang tự vào làm tổ, sau đó mới chuyển sang hộp.
Treo bằng dây có bôi chống kiến. Kiến là kẻ thù số một ở vùng nóng ẩm. Dây treo đúng cách giải quyết phần lớn vấn đề.
Chừa kho trước mùa mưa. Đây là thói quen đáng học nhất từ Kerala.
Không mở tổ ngày mưa. Đơn giản mà rất nhiều người quên.
Đặt tên mật cho đúng. Ghi rõ là mật ong dú, mật ong không ngòi; ghi vùng, ghi ngày. Không gán công dụng chữa bệnh.
Hướng tới hộp có tầng mật. Ống tre và hũ có cái hay riêng, nhưng nếu muốn bán mật sạch thì hộp có tầng mật dễ đạt yêu cầu vệ sinh hơn.
Giữ đàn hoang quanh làng. Hốc tường, cây cổ thụ có tổ ong là nguồn giống tự nhiên. Đừng phá hết để lấy một lần mật.
Cùng nhau học, cùng nhau bán. Ở Kerala, các nhóm nông dân và chương trình tập huấn giúp nghề lan rộng. Ở mình, nhóm cùng xã, cùng vùng là bước khởi đầu tốt.
Câu hỏi thường gặp
Cheruthen là gì?
Đó là tên gọi mật ong không ngòi trong tiếng Malayalam ở bang Kerala, Ấn Độ, có nghĩa đại ý là “mật nhỏ”. Tên này dùng để phân biệt với mật của ong mật cỡ lớn.
Nuôi ong dú trong hũ sành, hũ đất có được không?
Được, nhiều nơi trên thế giới vẫn làm. Hũ cần có nắp mở được để kiểm và lấy mật, treo chắc chắn, đặt chỗ khô ráo. Điểm yếu là dễ vỡ và khó lấy mật sạch, nên nhiều người dùng hũ cho đàn nuôi chơi, còn đàn lấy mật thì chuyển sang hộp.
Ong không ngòi ở Ấn Độ có giống ong dú Việt Nam không?
Loài nuôi phổ biến ở miền nam Ấn Độ thuộc chi Tetragonula, cùng chi với nhiều loài ong dú ở Việt Nam. Tập tính khá gần nhau, nhưng không nên coi là cùng một loài.
Mật ong dú có dùng làm thuốc được không?
Mật ong dú là thực phẩm, không phải thuốc. Các tập quán dân gian ở Ấn Độ hay ở Việt Nam là chuyện văn hoá. Người có bệnh, trẻ nhỏ, người tiểu đường nên hỏi bác sĩ trước khi dùng.
Vì sao mật ong không ngòi ở Kerala đắt hơn mật thường?
Vì mỗi đàn cho rất ít mật, lấy mật tốn công, và mật có chỗ đứng riêng trong y học truyền thống ở đó. Giá cao cũng kéo theo nạn mật pha, nên người mua thường tìm tới người nuôi quen biết.
