Ở những nơi có mùa đông lạnh, như vùng phía nam của nước Úc, người nuôi giữ đàn ong không ngòi bằng bốn việc: dùng hộp thành dày hoặc bọc thêm lớp cách nhiệt; đặt hộp đón nắng sáng và tránh gió lạnh; chừa đủ kho mật trước mùa đông; và không mở hộp, không tách đàn khi trời lạnh. Đàn ong không ngòi không sưởi ấm được mạnh như ong mật, nên sống qua mùa đông chủ yếu nhờ chỗ ở tốt và kho thức ăn đầy.
Bà con nuôi ong dú ở Hà Giang, Cao Bằng, Lào Cai, Sơn La hay vùng trung du phía Bắc chắc đã từng thấy cảnh: qua một đợt rét đậm, mở hộp ra thấy đàn teo hẳn, có hộp chết sạch. Câu hỏi là đàn chết vì lạnh, vì đói, hay vì mình mở hộp đúng lúc đàn yếu nhất.
Kinh nghiệm của những người nuôi ở rìa lạnh của vùng phân bố ong không ngòi trên thế giới giúp trả lời câu hỏi đó khá rõ.
Vì sao trời lạnh là thử thách lớn với ong không ngòi?
Ong không ngòi là nhóm ong của vùng nhiệt đới. Ong mật có thể ôm nhau thành một khối, rung cơ ngực để sinh nhiệt và giữ cho trung tâm tổ ấm dù ngoài trời rất lạnh. Ong không ngòi không làm được như vậy ở mức đó. Chúng giữ nhiệt chủ yếu nhờ lớp vỏ bọc sáp nhiều lớp quanh bánh ong non và nhờ vật liệu bao quanh tổ.
Khi trời lạnh, ong gần như ngừng bay. Người nuôi ở Úc thường lấy mốc đại khái là dưới khoảng gần hai mươi độ thì ong ra vào rất ít; con số chính xác tùy loài và tùy nắng gió. Không bay được thì không có mật mới, không có phấn mới. Ong chúa đẻ chậm lại hoặc ngưng. Đàn sống nhờ kho cũ.
Vì vậy mùa đông là cuộc thi xem kho có đủ dài hơn mùa lạnh hay không. Đàn bị lấy mật quá tay vào mùa thu, đàn vừa tách, đàn có kho bị ruồi phá — những đàn đó bước vào mùa đông với kho mỏng, và thường là những hộp chết đầu tiên.
Lạnh còn làm đàn yếu khả năng tự vệ. Ít ong canh cửa, ống cửa không được sửa, khe hở không được trát. Nếu người nuôi mở hộp lúc này, hơi lạnh tràn vào, lớp vỏ bọc bị phá, đàn không đủ sức dựng lại trước khi trời ấm. Nhiều đàn chết mùa đông thực ra là chết vì một lần mở hộp.
Người nuôi ở vùng lạnh chuẩn bị hộp thế nào
Hộp thành dày. Gỗ dày hơn hẳn hộp dùng ở vùng nóng, giữ nhiệt ổn định qua đêm.
Hộp vừa cỡ, không rộng. Đàn phải giữ ấm toàn bộ không gian. Hộp càng rộng, đàn càng tốn sức.
Áo cách nhiệt bên ngoài. Nhiều người bọc thêm một lớp vật liệu cách nhiệt hay một hộp ngoài trong mùa đông, tháo ra khi trời ấm.
Nắp và khe kín gió. Gió lùa qua khe lấy nhiệt nhanh hơn cả trời lạnh. Kiểm khe trước mùa đông.
Mái che riêng. Mưa lạnh thấm vào gỗ làm hộp ẩm và lạnh lâu. Mái che giữ cho thành hộp khô.
Kê cao khỏi đất. Mặt đất mùa đông lạnh và ẩm. Kê hộp lên chân hay giá.
Có nơi dùng hộp hai lớp cố định. Hộp trong nằm trong hộp ngoài, giữa là khoảng không khí. Ổn định cả mùa đông lạnh lẫn mùa hè nóng.
Không dùng vật liệu bít hơi hoàn toàn. Bọc kín bằng nilon dễ làm hơi nước đọng trong hộp, gây mốc. Lớp bọc phải thoáng hơi.
Chuẩn bị từ cuối mùa ấm. Mọi thứ làm xong trước đợt lạnh đầu tiên, để không phải đụng hộp khi trời đã lạnh.
Đánh dấu hộp yếu. Hộp nhẹ, ong ra vào thưa được ghi lại để ưu tiên che chắn kỹ hơn.
Cũng lo cả nắng nóng. Vùng có mùa đông lạnh ở Úc cũng có đợt nóng gắt mùa hè. Hộp dày và có mái giúp đàn qua cả hai đầu.
Đặt hộp đón nắng: người Úc quay hướng bắc, ở mình thì sao?
Người nuôi ở phía nam nước Úc hay khuyên đặt hộp sao cho đón nắng buổi sáng và có che chắn khỏi gió lạnh. Vì Úc ở Nam bán cầu, mặt trời mùa đông nằm phía bắc, nên họ quay hộp về hướng bắc hoặc đông bắc.
Ở Việt Nam thì ngược lại. Mình ở Bắc bán cầu, mặt trời mùa đông lệch về phía nam. Muốn hộp được nắng sáng sưởi ấm, nên để mặt hộp và cửa tổ hướng đông nam hoặc nam. Đây là chỗ dễ sai nhất khi chép nguyên lời khuyên của người Úc.
Thứ hai là gió. Mùa đông ở miền Bắc, gió mùa đông bắc thổi lạnh và khô. Phía đông bắc của hộp nên được che bằng tường nhà, bụi cây, hàng rào hay tấm chắn. Đặt hộp ở góc khuất gió phía nam của ngôi nhà thường là chỗ tốt.
Thứ ba là đừng để hộp ở chỗ đọng sương lạnh. Thung lũng, chỗ trũng, chân đồi phía khuất nắng thường lạnh hơn sườn đồi nắng vài độ vào sáng sớm. Cùng một mảnh vườn, chỗ đặt khác nhau có thể quyết định đàn sống hay chết qua đợt rét hại.
Còn mùa hè thì sao? Hộp đón nắng sáng thì trưa hè cần có bóng. Nhiều người trồng cây rụng lá phía trên chỗ đặt hộp: mùa đông lá rụng, nắng xuống; mùa hè lá xanh, che nắng trưa. Đây là mẹo được người nuôi ở vùng lạnh nhiều nước dùng.
Chăm đàn trong mùa lạnh: việc nên làm và việc tránh
Chừa kho từ mùa thu. Không lấy mật trong những tuần cuối trước mùa lạnh. Đàn cần kho để sống qua mấy tháng ít bay.
Không tách đàn cuối mùa ấm. Đàn mới tách chưa kịp lấp hộp, chưa kịp tích kho, mùa đông là chết.
Không mở hộp khi lạnh. Chỉ quan sát cửa tổ và cân hộp nếu có cân. Muốn mở thì chờ một trưa nắng ấm hiếm hoi.
Cân hộp thay vì mở. Hộp nhẹ dần đều là đàn đang ăn kho, bình thường. Nhẹ nhanh bất thường mới cần lo.
Nhìn ống cửa. Vào trưa nắng, vài con ong ra vào là đàn còn sống. Ống cửa bị kiến bám hay có ruồi là dấu hiệu xấu.
Không dời hộp lúc lạnh. Dời hộp làm đàn xáo trộn, ong đi lạc vào những ngày hiếm hoi có thể bay.
Không cho ăn nước đường loãng lúc lạnh. Nước đường loãng dễ lên men trong hộp ẩm lạnh, đàn cũng không xử lý kịp. Nếu cần hỗ trợ đàn đói, hỏi người có kinh nghiệm ở vùng mình.
Giữ khô. Lạnh cộng ẩm nguy hiểm hơn lạnh khô. Mái che, kê cao, thoáng hơi.
Ghi lại đợt rét. Ngày bắt đầu, ngày kết thúc, đàn nào qua được. Sau vài mùa sẽ biết hộp kiểu nào, chỗ đặt nào hợp vùng mình.
Để dành tách đàn cho mùa xuân. Khi trời ấm, hoa nở, đàn đã đẻ lại mạnh, đó mới là lúc tách.
Chấp nhận có đàn yếu đi. Đàn teo lại qua mùa đông là bình thường. Đừng hoảng mà mở hộp, nhập đàn hay cho ăn liên tục.
Ong dú ở miền núi phía Bắc: những điều chưa chắc
Cần nói thẳng: kinh nghiệm nuôi ong dú ở vùng lạnh của Việt Nam còn chưa được ghi chép nhiều. Loài ong dú ở miền núi phía Bắc có thể khác loài ở Nam Bộ, có thể đã quen với mùa đông của vùng đó hơn. Lời khuyên từ Úc là gợi ý về nguyên tắc, không phải công thức.
Một điều nên làm: dùng đàn bản địa của chính vùng lạnh, không mang đàn từ miền Nam ra. Đàn đã sống qua nhiều mùa đông ở địa phương là bằng chứng sống rằng loài đó chịu được khí hậu đó. Đàn mang từ nơi ấm ra có thể chết ngay đợt rét đầu.
Điều thứ hai là quan sát đàn hoang quanh vùng: chúng làm tổ ở đâu, cây gì, hướng nào, cao bao nhiêu. Đàn hoang đã tự chọn chỗ ở giúp chúng sống qua mùa đông, và đó là bài học trực tiếp nhất cho chỗ đặt hộp.
Điều thứ ba là ghi chép và chia sẻ. Người nuôi ở các tỉnh miền núi phía Bắc mà ghi lại được đàn nào sống, đàn nào chết qua từng đợt rét, trong hộp kiểu gì, đặt hướng nào, sẽ góp phần trả lời những câu hỏi mà hiện chưa ai trả lời chắc.
Câu hỏi thường gặp
Ong dú có sống được ở vùng có mùa đông lạnh không?
Có, ong dú có mặt cả ở miền núi phía Bắc. Nhưng càng lạnh, đàn càng phụ thuộc vào chỗ ở tốt và kho thức ăn đầy. Dùng đàn bản địa của vùng và chuẩn bị hộp trước mùa đông là hai việc quan trọng nhất.
Có nên bọc nilon quanh hộp ong dú khi trời rét?
Không nên bọc kín bằng nilon vì hơi nước sẽ đọng lại trong hộp, gây ẩm mốc. Nên dùng vật liệu cách nhiệt thoáng hơi hoặc hộp ngoài có khoảng không khí, và vẫn để cửa tổ thông thoáng.
Mùa đông ong dú không bay có phải đàn đã chết?
Chưa chắc. Trời lạnh ong ít bay là bình thường. Chờ một trưa nắng ấm và nhìn cửa tổ: thấy vài con ra vào là đàn còn sống. Cân hộp cũng giúp biết đàn còn ăn kho hay không mà không cần mở.
Có nên đưa hộp ong dú vào trong nhà khi rét đậm?
Thường không nên, vì dời hộp làm đàn xáo trộn và ong bay ra vào ngày ấm có thể bị lạc. Tốt hơn là che chắn tại chỗ, kê cao, chắn gió đông bắc. Nếu vùng quá lạnh, hãy hỏi người nuôi lâu năm ở địa phương.
Khi nào nên tách đàn ong dú ở vùng lạnh?
Vào mùa xuân hoặc đầu mùa ấm, khi hoa đã nở và đàn đã đẻ lại mạnh. Như vậy đàn mới có cả mùa ấm để lớn và tích kho trước mùa đông sau. Tách vào cuối mùa thu là rủi ro lớn nhất.
